Llazar Syziu
Në historinë shqiptare ka dy momente që nuk flasin me të njëjtën gjuhë, por thonë të njëjtën gjë: “duam të jemi”. Njëri lind në tym, në ankth dhe në nxitim; tjetri në dritë projektorësh diplomatikë, me fjali të peshuara dhe me një botë që vëzhgon. Njëri është 1912 në Vlorë, me Ismail Qemalin që ngre një flamur përpara se të vijë stuhia. Tjetri është 2008 në Prishtinë, me një parlament që shpall një shtet nën hijen e ligjit ndërkombëtar. Dy deklarata pavarësie. Dy mënyra për të thënë të njëjtën frikë: zhdukjen.
Në Vlorën e vitit 1912 nuk kishte kohë për elegancë juridike. Nuk kishte kohë për kapituj, nene, apo garanci për minoritete. Kishte vetëm një gjë: urgjencë. Perandoria Osmane po shpërbëhej si një trup i lodhur, dhe mbi tokat shqiptare po afroheshin hijet e fqinjëve që nuk vinin si çlirimtarë, por si trashëgimtarë grabitqarë. Shqipëria nuk po lindte; po shpëtonte veten në minutën e fundit. Deklarata e Vlorës është e shkurtër, pothuaj e thatë. Por në atë thatësi ka një dramë që nuk ka nevojë për retorikë. Ajo nuk është një kontratë me botën; është një sfidë ndaj saj. Është një akt i brendshëm, i lindur nga frika se nëse nuk shpallesh shtet sot, nesër nuk do të jesh më as hartë, as kujtesë. Dhe bota? Bota nuk u ngut. Fuqitë e Mëdha e trajtuan këtë shpallje si një problem për t’u zgjidhur në tavolinë. Në Konferencën e Londrës, Shqipëria nuk u njoh si një e drejtë, por si një kompromis. Kufijtë nuk u vizatuan sipas shpirtit të kombit, por sipas interesave të të tjerëve. Pavarësia e 1912-s ishte reale si akt, por e cunguar si rezultat.
Në Prishtinën e vitit 2008, historia nuk nxiton. Ajo negocion. Ajo shkruan, rishkruan, konsultohet. Sepse kjo nuk është më epoka e perandorive që bien, por e rendit ndërkombëtar që kontrollon lindjet e shteteve. Kosova nuk shpall pavarësinë nga një vakum, por nga një proces. Nga rrënojat e Jugosllavisë, nga lufta e UÇK, nga ndërhyrja e NATO dhe administrimi i OKB. Është një pavarësi që vjen pas një prove zjarri, por edhe pas një prove durimi. Deklarata e Kosovës është ndryshe. Ajo nuk është një britmë; është një dokument. Ajo përmend standarde, të drejta, mbrojtje për pakicat. Ajo mban brenda frymën e planit ndërkombëtar, si një dëshmi se ky shtet nuk lind vetëm nga vullneti i vet, por edhe nga miratimi i të tjerëve. Por kjo elegancë ka një çmim. Sepse ndryshe nga Shqipëria e 1912-s, që u pranua si fakt i kryer, Kosova mbetet një realitet i diskutuar. Jo të gjithë e njohin. Jo të gjithë e pranojnë. Edhe kur Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë deklaron se shpallja nuk shkel të drejtën ndërkombëtare, dyshimi nuk zhduket. Ai vetëm institucionalizohet.
Firmat që mungojnë dhe firmat që peshojnë. Historia ka një dobësi të vjetër: nuk i duron boshllëqet. Dhe kur nuk i ka, i shpik. Kur nuk gjen firma, i shton. Kur nuk gjen lista, i ndërton. Sepse historia nuk është vetëm kujtesë; është edhe nevojë. Kjo duket qartë në dy akte që, në pamje të parë, kanë të njëjtin funksion: të shpallin një shtet. Por që, në thelb, tregojnë dy mënyra krejt të ndryshme për të provuar se kush flet në emër të një populli. Në Vlorë, në nëntorin e vitit 1912, Ismail Qemali dhe ata që e rrethonin nuk mendonin për historianët. Ata nuk mendonin për listat, për verifikimet, për arkivat. Ata mendonin për kohën. Dhe koha ishte armiku i tyre më i madh.
Perandoria Osmane po binte, por bashkë me të po hapej një garë e rrezikshme: kush do të merrte tokat që ajo linte pas. Shqiptarët nuk kishin luksin të numëronin firmat. Ata kishin nevojë të shpallnin ekzistencën. Dhe këtë e bënë. Dokumenti i Pavarësisë së Shqipërisë nuk është i pasur me emra të rreshtuar me kujdes. Nuk është një procesverbal. Është një akt. Një akt që thotë: “Ne jemi këtu”. Por nuk thotë me saktësi kush janë “ne”. Dhe këtu fillon problemi. Sepse historia, që nuk duron boshllëqet, fillon t’i mbushë. Fillon të ndërtojë lista. Fillon të shtojë emra. Fillon të përfshijë figura që ndoshta ishin aty, ndoshta jo; që ndoshta firmosën, ndoshta jo. Sepse çdo krahinë do të ketë përfaqësuesin e saj. Sepse çdo politikë do të ketë heronjtë e saj. Sepse çdo kohë do të rishkruajë të shkuarën sipas nevojës së saj. Kështu, nga një akt i thjeshtë lind një debat i pafund: kush firmosi vërtet? Por kjo pyetje, në vetvete, është moderne. Dhe pikërisht këtu qëndron paradoksi: ne kërkojmë nga një akt i shekullit të XX të hershëm standarde që i përkasin shekullit XXI.
Në Prishtinë, në shkurtin e vitit 2008, kjo pyetje nuk ekziston. Sepse nuk ka vend për të ekzistuar. Deklarata e Pavarësia e Kosovës është një dokument që e di se do të gjykohet. Ajo e di se do të lexohet nga diplomatët, nga juristët, nga kundërshtarët. Ajo e di se çdo mungesë do të përdoret kundër saj. Prandaj nuk lë mungesa. Firmëtarët janë aty, të listuar, të identifikuar, të verifikueshëm. Janë deputetë, jo delegatë të paqartë. Janë institucione, jo figura që përfaqësojnë më shumë simbolikë sesa mandat. Çdo firmë është një provë. Çdo emër është një fakt. Kjo nuk është vetëm çështje organizimi. Është çështje filozofie.
Shqipëria e 1912-s nuk kishte nevojë të provonte shumë. Ajo kishte nevojë të ekzistonte. Kosova e 2008-s nuk mjaftohej me ekzistencë. Ajo kishte nevojë të provohej. Dhe prova fillon nga firma. Por këtu lind një pyetje tjetër, më e pakëndshme: a e bën kjo Kosovën më të fortë se Shqipëria? Apo Shqipërinë më të pastër se Kosova? Përgjigjja nuk është e thjeshtë. Sepse mungesa e saktësisë në 1912 nuk është një mëkat; është një rrethanë. Dhe saktësia në 2008 nuk është një virtyt i lindur; është një detyrim. Një shtet që lind në kaos nuk ka arkiv. Një shtet që lind nën mbikëqyrje ndërkombëtare nuk mund të lejojë kaos. Dhe megjithatë, në të dy rastet, firma ka të njëjtin funksion: të japë përgjegjësi.
Në 1912, përgjegjësia ishte kolektive, pothuaj anonime. Ishte një “ne” pa shumë emra. Në 2008, përgjegjësia është individuale. Çdo firmëtar mban peshën e vendimit. Njëra është histori që ndërtohet më pas. Tjetra është histori që dokumentohet që në moment. Dhe ndoshta këtu qëndron dallimi më i thellë: Shqipëria i la historisë detyrën të vendoste kush ishte aty. Kosova nuk i la historisë asnjë hapësirë për të dyshuar. Por historia, si gjithmonë, nuk kënaqet. Sepse edhe kur gjithçka është e dokumentuar, ajo kërkon diçka tjetër: kuptimin.
Dhe në këtë kuptim, të dyja firmat — edhe ato që mungojnë, edhe ato që janë — thonë të njëjtën gjë: se një popull, për të ekzistuar, nuk ka gjithmonë nevojë për lista të sakta. Por për t’u pranuar, ka gjithmonë nevojë për to.
Dallimi mes këtyre dy deklaratave nuk është vetëm në formë. Është në filozofi. Shqipëria e 1912-s është një akt romantik. Një akt i një kombi që nuk kërkon leje për të ekzistuar. Ajo nuk pyet nëse është e ligjshme; ajo pyet nëse është e nevojshme. Dhe përgjigjja është po. Kosova e 2008-s është një akt racional. Një akt i një shoqërie që kërkon të jetë pjesë e një sistemi më të madh. Ajo nuk mjaftohet me ekzistencë; ajo kërkon legjitimitet. Dhe këtë legjitimitet e ndërton me kujdes, me diplomaci, me mbështetje ndërkombëtare. Por në thelb, të dyja janë të njëjta në një pikë të errët: frikën. Shqipëria kishte frikë se do të copëtohej. Kosova kishte frikë se do të mbetej përgjithmonë nën një sovranitet që nuk e pranonte. Nëse Pavarësia e Shqipërisë është një lindje në kushte primitive, pothuaj brutale, atëherë Pavarësia e Kosovës është një lindje në një sallë sterile, nën vëzhgim, me mjekë ndërkombëtarë që kontrollojnë çdo lëvizje.
Por lindja mbetet lindje. Dhe dhimbja mbetet dhimbje. Historia nuk i gjykon këto dy akte sipas elegancës së tyre, por sipas nevojës që i prodhoi. Njëra ishte klithmë. Tjetra ishte formulë. Njëra ishte shpëtim. Tjetra ishte ndërtim. Dhe ndoshta këtu qëndron e vërteta më e thjeshtë: Shqipëria u bë shtet sepse nuk kishte zgjidhje tjetër. Kosova u bë shtet sepse nuk kishte më durim të mos ishte.
