Nexhbedin Basha-Gazetar & Poet
Isha ulur përballë tij në një kafe, ku drita përhapej ngadalë mbi xhamin e tavolinës. Ishte 24 dhjetor 2025, dhe pas gati njëzet vitesh, po takoja Bashkim Kozelin, një ushtarak karriere e shpirt artisti. Një njeri që koha nuk e kishte thyer, por e kishte thelluar. Kolonel i respektuar, dramaturg, skenarist dhe poet — një jetë që dukej si dy rrugë që ecin paralelisht, arma dhe fjala, disiplina dhe liria.
E njoha me krijimtarinë time; tre librat me poezi: “Violina e luleve”, “Hija e vetes” dhe “Ujvarë dashurie”. Njërin prej tyre, “Hija e vetes”, ia dhurova me ndrojtje dhe respekt. Ai e preku me kujdes, si t’i dorëzoja një pjesë të historisë që kisha mbajtur brenda vetes.
Ja një variant i përpunuar, me ton më letrar dhe rrjedhë më të qetë, pa e tepruar me patetikë:
Pastaj i fola për dy romanet autobiografikë që po shkruaj, “Gjurmë në udhë” dhe “Kufijtë e zemrës”. Më dëgjoi pa më ndërprerë, me vëmendjen e dikujt që di ta respektojë rrëfimin e tjetrit. Kur mbarova, më përgëzoi dhe më inkurajoi qetë, me atë ton të matur që nuk kërkon të të lartësojë, por të të mbajë në këmbë.
Ndërkohë, kafja mbi tavolinë ftohej, por biseda ishte e ngrohtë. Kozeli rrëfeu gjëra që nuk i dija: për periudha kur krijimtaria iu ndalua, për dramat e mbajtura në heshtje, për kohën kur fjala e lirë shihej me dyshim. Dhe mbi të gjitha, për dinjitetin e tij, që e ruante në çdo zë, në çdo pauzë.
KUR DRAMAT FILLUAN TË FLASIN NË SKENË…
Në moshën 84-vjeçare, Bashkim Kozeli mban mbi supe jo thjesht vitet, por një udhëtim të gjatë e të palodhur artistik, ku fjala u kthye në dramë dhe drama mori frymë në skenë. Rrugëtimi i tij nuk lexohet si kronikë e thatë, por si një roman i shkruar me dritat e teatrit dhe zërat e aktorëve.
Qysh në fundin e viteve ’60, dramat e tij nisën të ngjiten në skenë si shenja kohe. “Shokët” (1968) u shfaq në Teatrin “Petro Marko” të Vlorës dhe, një vit më pas, në Teatrin Popullor, duke e shpallur autorin me një zë të tijin. “Sinjali i kuq” vijoi këtë jehonë, nga Vlora në vitin 1971, deri në skenën kombëtare më 1973, si një thirrje që nuk mund të lihej pa përgjigje.
Vitet ’80 e gjetën Kozelin më të pjekur, më kërkues ndaj fatit njerëzor. “Lidhur si fishekë gjerdani” (1980), vënë në skenën e Teatrit “Petro Marko” nën regjinë e Pjetër Gjokës, mori jetë nga aktorë të mëdhenj si Kadri Roshi dhe Agim Shuke, duke u shndërruar në një dramë ku fjala dhe loja aktoriale u bënë një. Pas saj, “Troket historia” (1981) në Korçë dhe “Pyesni malet” (1982) në Gjirokastër, e çuan më tej dialogun mes dramës dhe kujtesës kolektive.
Me “Buzëqeshjet e një mbrëmjeje” (1985), publiku vlonjat u përball me një tjetër anë të ndjeshme të autorit, ndërsa dekada më vonë “Si rruar qethur” (2007), në Teatrin “Bylis” të Fierit, dëshmoi se fjala e tij nuk i përkiste vetëm një kohe.
Kulmet e vonshme të këtij udhëtimi dramatik erdhën me historinë e kthyer në figurë të gjallë: “Ëndrra e Ismail Qemalit” (2012) në Teatrin Kombëtar dhe “Nënë Tereza kur ishte Gonxhe” (2016) në Teatrin “Migjeni” të Shkodrës, ku Kozeli i dha skenës jo vetëm personazhe, por shpirtra.
Kjo nuk është thjesht një listë veprash të vëna në skenë. Është rrugëtimi i një autori që la gjurmë në dramaturgjinë shqiptare, duke lejuar që dramat e tij të jetojnë përmes aktorëve, skenave dhe kujtesës së publikut — si faqe të gjalla të një romani që ende lexohet.
HESHTJA E IMPONUAR…
Por, disa drama mbetën të heshtura:
“Rrufjanët” (ose “Si u kalitëm”) – 1974, u ndalua me urdhër të Manush Myftiut.
“Vajza e gjeneralit” – lexuar në aktivitetin “Netët e leximit të dramës shqipe”, por nuk u përzgjodh për skenën finale.
“Disa nga tekstet që kam shkruar ishin gati — por kishin frikë e heshtje. Nuk ishin të veten; ishin të kohës,” tha ai me zë të qetë.
Pas ndërprerjes së krijimtarisë, e shkaktuar nga burgosja e xhaxhait dhe pasojat biografike që pasuan, Bashkimi u largua nga jeta artistike dhe u dërgua në një repart kundërajror, shumë larg qytetit të Vlorës dhe teatrit, në një hapësirë ku fjala nuk kishte tribunë dhe krijimtaria mbahej në heshtje. Ishte koha kur jeta e tij rridhte jashtë teatrit, por jo jashtë dramës. Ndërkohë, në Vlorë mbërritën aktorë me emër, Lazër Filipi dhe Kadri Roshi, me synimin për të takuar dramaturgun Bashkim Kozeli dhe për të vënë në skenë dramën “Sinjali i Kuq”. Por u ndeshën me murin e ndalimit: autorit i ishte prerë e drejta për të shkruar dhe për t’u shfaqur. Aktorët u ndjenë keq, jo vetëm si profesionistë, por si njerëz të teatrit, dhe vendosën të ndërhyjnë. Ata shkuan tek Sekretari i Parë i rrethit, Sulejman Baholli, i cili, pas bisedës dhe ndërgjegjësimit për padrejtësinë, ndërhyri më lart, në Komitetin Qendror. Pas kësaj ndërhyrjeje, për Bashkimin u hap ajo që ai vetë do ta quante më pas “dritarja jeshile” e krijimtarisë: u rikthye në mjedise ku prodhohej art dhe iu krijua mundësia të vazhdonte rrugën e tij si dramaturg, jo si privilegj, por si rikthim i një të drejte të mohuar.
Periudha e ndalimit në krijimtari më rrëfen poeti, zgjati gjashtë deri shtatë vjet, jo për mungesë talenti, por për rrethanat historike dhe politike që e ndanë artistin nga publiku.
FILMIGRAFIA DHE SKENARËT…
Kozeli nuk krijoi vetëm për skenën:
“Në emër të lirisë” – 1987, film artistik, regji Fehmi Hoshafi.
“Pas takimit të fundit” – 1989, bashkëpunim me Fehmi Hoshafin.
“Dhimbja e dashurisë” – 2008, serial televiziv 10 episode, regji Ylli Pepo.
“Pleqtë e hashashit” – 2010, film, regji Juli Xhokaxhi.
“Janë si drama, por me më shumë dritë dhe heshtje pas kamerës,” tha ai.
JETËSHKRIMI DHE KARRIERA…
Bashkim Kozeli lindi në vitin 1942, në Kolonjë të Korçës. Fëmijëria e tij u formua në këtë krahinë të ngrohtë, ndërsa rrugëtimi i hershëm e çoi drejt sfidave të mëdha. Në vitet 1959–1961, ai ndoqi studimet për pilot në Rostov të ish‑Bashkimit Sovjetik, por për shkak të problemeve shëndetësore nuk mundi t’i përfundonte ato, duke u tërhequr nga aviacioni.
Pas kësaj, Kozeli zhvilloi një karrierë të pasur në fushën ushtarake dhe kulturore: ka shërbyer si pedagog në Shkollën e Aviacionit në Vlorë, si shef i Shtëpisë së Kulturës së Ushtarakëve në Vlorë dhe më pas si shef i Kulturës në Korpusin Ushtarak të Fierit. Më vonë iu përkushtua krijimtarisë, duke prodhuar drama dhe skenarë për teatër dhe film, disa prej të cilave u vunë në skenë dhe u bënë pjesë e dramaturgjisë shqiptare. Në vitet 1992–2001, u emërua Drejtor i Drejtorisë së Kulturës e Shtypit në Ministrinë e Mbrojtjes, duke kontribuar në zhvillimin e artit dhe kulturës në institucionet ushtarake dhe duke lënë gjurmë të pashlyeshme në skenën shqiptare.
BASHKIM KOZELI – FJALA QË U BË SKENË DHE NDERIM…
Bashkim Kozeli përfaqëson një nga figurat më të qëndrueshme dhe domethënëse të dramaturgjisë dhe mendimit krijues shqiptar. Me një rrugëtim të gjatë në art, ai ka ndërtuar një univers skenik ku fjala, njeriu dhe koha përballen pa maska. Për kontributin e tij të vyer në letërsi dhe kulturë, ai është nderuar me Urdhrin “Naim Frashëri” i Argjendtë, një nga dekoratat më të rëndësishme shtetërore në fushën e artit dhe krijimtarisë letrare.
Në vlerësim të rolit dhe ndikimit të tij në jetën kulturore të jugut të vendit, dramaturgut Bashkim Kozelit i është akorduar nga Këshilli i Qarkut të Vlorëse dhe titulli “Personalitet i shquar i Qarkut të Vlorës”. Një tjetër vlerësim domethënës në krijimtarinë e tij është shpallja fitues i Çmimit të Parë për Dramën : “Endra e Ismail Qemalit” 2012, vënë në skenë nga Teatri Kombëtarë, çmim i akorduar me rastin e 100-vjetorit të Shpalljes së Pavarësisë së Shqipërisë, si dëshmi e peshës artistike dhe tematike që vepra e tij mbart në raport me historinë, identitetin dhe kujtesën kombëtare për trajtimin e një figure historike të gjallë. Këto vlerësime nuk janë thjesht tituj nderi, por shenja të një jete të vënë në shërbim të artit, njeriut dhe fjalës së përgjegjshme krijuese.
MESAZHI I KOZELIT – FJALA QË PRITI SKENËN
Në krijimtarinë që arriti të dalë në dritë, mesazhi i Kozelit ishte i qartë dhe i fortë: njeriu përballet me fatin e vet, zgjedh, bie dhe ringrihet. Personazhet e tij nuk kërkojnë mëshirë; ata kërkojnë të kuptohen. Drama për të nuk ishte zbukurim, por provë ndërgjegjeje.
Edhe në tekstet që mbetën në heshtje, ky mesazh nuk u shua. Ai u tërhoq në brendësi të fjalës, si një zjarr i mbuluar, duke pritur kohën dhe skenën e tij. Sepse, siç thotë vetë autori, me atë bindje të qetë që vjen nga përvoja:
“Fjala e vërtetë nuk pushon kurrë së foluri — ajo vetëm pret skenën e duhur.”
Nexhbedin Basha
Gazetar & Poet
