Gezim Llojdia
1.
Mëhalla jonë quhej :”mëhalla e Mërkurit”.Ishte si thuash ,ne qënkishim qëndra e galaksisë.
Dhe përtej kishim:” qafën e Mbretes”.
Ndërsa përkarshi vijëzohej :”Rruga e botës”.
Kishim edhe një tempull ,që ishte bërë lëmi i kooperativës.Quhej tempulli i Afërditës,pra i Venusit.
Edhe banorët nuk ishin autoktonë.Kishte të ardhur nga vise të ndryshme.Meq aty kalonte udha e botës…
Kështu një ditë çmendaraku kishte vendosur një tabelë ku thuhej:fshati Botë.
-Ç’janë këto marrëzira,do ta heqim -tha kryeplaku.Ne jemi një mëhallë e vogël.
Shtëpi me gurë.Kishte lagje sipër.Përtej,huna e shkrumeme.
Kishim edhe sazet e mëhallës tonë.
Ata ishin kallajxhinjë.Nuk dihej nga ishin.Por muzgu i kishte zënë në mëhallën tonë.
Në dimër fshati bëhej një dorë.Acari dhe bora e rrudhnin.
Mezi prisnim verën.
Dielli, që fikej te udha e botës.Fanepsej mugu.Vel mjegullnaje, që mbulonte çatitë, pemët dhe rrugicat .
Ndihej në ajër aromë dheu,përzier me erë kashte.
Dhe atëherë dëgjohej kuisja e një qeni. Edhe atë e trembte errësira. Zhaurima e cinxurëve dhe e korit të pyllit, aso kohe një stinë zgjaste. Fjolla e tymtarit .
Nga kamina e vjetër me gurë të bardhë. Dhe një pallmë e madhe nga hajvani i trembur pa samar. Një oktav e zgjatur e bulkthit të natës,trimëronte të gjithë atë ndajë natë…
2.
…Ne, fëmijët, uleshim mbi bar ose mbi tullat e thekura.
Ngaq kishim gjithë ditën që kishim shtypur mushtin.
Llullani pikonte.Tymi tregonte furin e erës.Tej ishte lënë përgjysmë , buti i verës.Dhe atë verë hojet e bletëve ishin në strehë të strehës .
Dhe gjysmë-përgjysmë me ar.
…Të mëdhenjtë, të kthyer vonë nga punët e fushës.Edhe ata digjnin cigarë.
Dikush solli pikën e parë.
Sazexhinjtë kërkuan ca djath,ullinj dhe ca domate.Pastaj esmeri nisi këngën. Tjetri vuri në buzë pipëzën. Ofshai. Një tingull magjepës.Usta i gërnetës tha:
“T’ja marrim shtruar!”
Gjëmoi klarineta. Zëri i bandillit tundi dhenë. Sazexhiu me gërnetë, çmendurisht i pasionuar, lëshonte tinguj vajtues. Dhe ndërkaq ezmeri tjetër me defin, vibronte me ngritje dhe rënie në kohë të tingujve.Pastaj të tre ustallarët e këngës tundën dheun. Ishte një këngë e vjetër, si plloçat e shtëpive.
…
Dil moj dil, të daltë rrënja,
hape penxheren nga lëma,
të dëgjosh si vete kënga!
Mos u tremb se s’të vi brenda,
dhe të vish s’bëhet gjëma!
-Më ka porositur mëma:
“Vajzë, mos qas njeri brenda!”…
Ishte fllad.Por ishte këngë. Dëgjohej edhe përtej penxhereve të mbyllura. Ishte, besoj, një thirrje përtej natës dhe përtej drojës së një zemre të re.
Dikush mërmëriti: “Bëhet fjalë për…”
Ishte vasha e kryeplakut.
Qe kthyer nga studimet. Që atëherë, rrinte gjithë kohës ,brenda. Shumë pak e shihnin atë.Vështronte përtej qelqeve.Pas kortinkave me grep.Shfaqej një fytyrë vashe.
3.
“Dil moj dil…”
Në atë mug,gushti,mëhalla jetonte kohën e saj.
Penexheret hapur kanat më kanat në mug.
Vetëm penxherja e saj.
E kyçur.E heshtur.
Më dukej se vargu i asaj kënge ishte më shumë një thirrje për të hapur shpirtin.
Qelqet ,sigurisht duheshin hapur.Mirëpo ajo nuk u duk në penxhere.Edhe këngëtari ende thoshte:
…Dil moj dil, të daltë rrënja…
Dhe ai mavria bënte një nga thirrjet më domethënëse dhe poetike.Madje duke i ngarkuar me kuptime simbolike që shkonin përtej fjalës së drejtpërdrejtë.
4.
Më kujtohej se fjala e atij vargu në kuptimin e parë, ishte një ftesë e ngrohtë.
Por dhe e përzemërt.
I thotë :dil…Dhe mandej për të dëgjuar këngën e tij. Por ajo nuk doli.Kjo e bëri këngëtarin që të shprehej: “të daltë rrënja” . Dhe këtu ka më shumë se një urim metaforik.
Në traditën popullore shqiptare, “rrënja” lidhet çuditërisht me prejardhjen.
Dhe vazhdimësinë e jetës, familjen dhe trashëgiminë. Si dhe bekimin për të lulëzuar e për të krijuar trungun e vet familjar.
Pra, kur ai thotë :“të daltë rrënja”, dmth i uron vashës të ketë fat në jetë.Si dhe të rritet e të lulëzojë.Por dhe të krijojë familje dhe të vazhdojë trungun e saj.Kështu këngëtari i bën thjesht një thirrje për ta parë apo për të biseduar.
Mirëpo ai i thotë një shprehje vëndase që shpreh dashuri dhe është mbështjellë me bekim.Por dhe një dëshirë për afrim, që ruan edhe respektin ndaj normave morale të kohës.
…Kështu, “Dil moj dil…” mua më bëhet se është një ftesë fizike për të dalë te penxherja. Por dhe një thirrje shpirtërore për të hyrë në një lidhje, që synon vazhdimësinë, jetën dhe bashkimin.
Penxherja e saj ishte e mbyllur atë natë gushti…
Asgjë nuk lëvizi në parmakun e saj.Edhe pse atje poshte te sheshi me gurë ,të gjithë sytë i kishin andej.Vasha nuk doli në penxhere.Këngëtari e ftoi të dëgjohej, të ndihej, të jetonte në botën e saj përmes tingullit. Ku kënga e tij bëhej një urë e padukshme mes dy botëve.
Botës së jashtme, ku rrihte zemra e dëshirës.
Botës së brendshme, ku sundon heshtja e rregullit.
4.
Pastaj ai zuri një varg të gdhendur si në një dru të vjetër:
“Hape penxheren nga lëma…”
..Lëmi përkarshi mëhallës tonë ishte një shesh ku hidhej gruri apo egjra. Ai ishte një frymëmarrje e tokës.Dhe një rrahje e heshtur e jetës së fshatit. Aty përzihej djersa me pluhurin e artë të kallinjve. Dielli digjte mbi shpinet e djemve që rrihnin duajtë. Dhe ajo ishte hapësira ku era luante me kashtën .
Ndërsa drita tretej mbi arat, djemtë përkuleshin mbi mundin e ditës.Dhe ndërsa venin e vinin vashat me kanistra dhe me kotruven e ujit.
Mes pluhurit ,që ngrihej si mjegull e artë.Dhe mes djersës që pikonte mbi ballë, mbinin ndjenja të para, të brishta si vesë mbi kallinj. Lëmi aso kohe bëhej edhe një vendtakim i padukshëm i zemrave.
Dhe ashtu si fara, që pret në heshtje të bëhet jetë….
5.
Por brenda asaj shtëpie jetonte një tjetër zë. Zëri i mëmës.
Ishte “zëri i traditës”, që rrinte si një hije mbi pragun e derës dhe ruante me fanatizëm nderin e vajzës.
“Mos qas njeri brenda!”
-Po çfarë thua kështu mëmo…!
Penxherja s’është hapur qëkur
Më dukej se kështu kjo fjali e thjeshtë tregonte se si fjala bëhej mur midis zemrës dhe hapit të parë.
Penxherja mbetej në fund, kështu kufiri i heshtur i dy botëve.
Nga njëra anë qëndronte kënga e gjallë, e ngrohtë si flaka.
Nga ana tjetër qëndronte bindja e ftohtë e rëndë si guri.
Vasha ishte atje . Dëgjonte tingujt e ëmbël të sazeve .Dhe madje luftonte me vetveten. Ajo dëgjonte këngën, që i thërriste zemrës. Mirëpo kujtonte porosinë, që i fliste mendjes. Ndiente dëshirën si një rrahje të fshehtë. Por dhe ruante frikën si një derë të mbyllur.Në atë çast të brishtë, ndjenja shpërthente si stuhi.Por edhe ajo përhapej si një pëshpërimë në errësirë, që nuk hynte nga dera, por trokiste lehtë te “dritarja e shpirtit”.
Edhe pa e hapur penxheren, tashmë kënga kishte hyrë brenda saj…
Sepse ndonjëherë, ndjenja nuk ka nevojë për hapësirë.
I mjafton një këngë për të gjetur strehë në zemër…
6.
-Vajti vonë, do biem të flemë…
Plakat kishin ikur qëkur. Ikëm edhe ne.
7.
Duke parë yjet e di fare mirë, ç’tregojnë !
Nëse do të vdisnin, të gjithë yjet… Dhe galaksia.
Dhe rruga e botës.
Atëherë kishte thyer penxheren, vasha e kyeplakut.
Dhe priste te lëma.
…Dikush, një i shenjtë, në vitin 1057 paska thënë:
“Nëse pas vdekjes trupi juaj do të ruante formën e tij.
Ne mund të shpresojmë se do të ringjallet përsëri.
Ashtu si një enë e zbrazur nga vera
mund të rimbushej për sa kohë të mbetet e pathyer dera.
Por të gjitha pjesët e tij janë lule të vyera.
Dhe janë kthyer në grimca pluhuri,
të rrëmbyer nga erërat…”
