Ballkani ka qenë historikisht një hapësirë ku identitetet etnike janë formuar përmes ndërthurjes së migrimeve, perandorive dhe proceseve të vonshme nacionaliste. Në këtë kontekst, shqiptarët dhe serbët përfaqësojnë dy modele të ndryshme të formimit kombëtar: njëri me pretendim të fortë autoktonie dhe identitet të ndërtuar mbi gjuhën dhe pluralizmin fetar, tjetri me origjinë sllave dhe identitet të konsoliduar rreth kishës dhe traditës shtetformuese mesjetare. Pra, dallimet në origjinë, në rolin e fesë dhe në përvojën e shtetformimit kanë ndikuar thellësisht në mënyrën se si janë ndërtuar dhe artikuluar identitetet kombëtare shqiptare dhe serbe.
Origjina historike përbën pikën më të rëndësishme të dallimit. Shqiptarët konsiderohen pasardhës të popullsive ilire dhe paleo-ballkanike, duke përfaqësuar një vazhdimësi etnike në Ballkanin perëndimor. Argumentet gjuhësore dhe toponimike përdoren shpesh për të mbështetur këtë tezë, pasi gjuha shqipe përbën një degë më vete në familjen indoevropiane. Në të kundërt, serbët janë pjesë e migrimeve sllave të shekujve VI–VII, të dokumentuara edhe në burime bizantine (p.sh. “De Administrando Imperio”). Ata u vendosën në Ballkan dhe formuan gradualisht principata që më pas u shndërruan në një shtet mesjetar të konsoliduar. Serbia njihet si shtet i pavarur në Kongresin e Berlinit, në vitin 1878. Ky është fillimi i shtetit modern serb. Pra, ndërsa shqiptarët theksojnë vazhdimësinë autoktone, serbët theksojnë organizimin e hershëm shtetëror si burim legjitimiteti historik.
Roli i fesë në ndërtimin e identitetit kombëtar ndryshon thelbësisht. Tek serbët, Kisha Ortodokse Serbe ka qenë institucioni kryesor ruajtës i identitetit gjatë sundimit osman. Feja dhe kombi janë lidhur ngushtë, duke krijuar një identitet relativisht homogjen ortodoks. Formimi i bërthamës së shtetit serb ndodhi në Rashkë, jo në Kosovë. Megjithatë mitologjia e Betejës së Kosovës (1389) ka shërbyer si simbol sakrifice dhe qëndrese, duke e forcuar dimensionin fetar dhe historik të vetëdijes kombëtare. Në epikën popullore dhe traditën kishtare, Kosova u paraqit si vendi i sakrificës kombëtare dhe i kujtesës historike. Vetëm në vitin 1912, gjatë Luftërave Ballkanike, Serbia pushton Kosovën. Prandaj, çështja e Kosovës nuk është vetëm konflikt territorial, por përplasje narrativesh historike: njëra e bazuar në shtetin mesjetar, tjetra në vazhdimësinë etnike. Ndërsa tek shqiptarët, përbërja fetare është e përzier – myslimanë, katolikë dhe ortodoksë – dhe kjo shumësi e detyroi lëvizjen kombëtare të shekullit XIX të ndërtonte një identitet mbi gjuhën dhe përkatësinë etnike, jo mbi fenë. Parimi “Feja e shqiptarit është shqiptaria” shpreh qartë këtë orientim. Kështu, nëse serbët u bashkuan rreth kishës, shqiptarët u bashkuan rreth gjuhës.
Tradita e shtetformimit ka ndjekur rrugë të ndryshme. Serbia mesjetare, sidomos nën dinastinë Nemanjić dhe gjatë perandorisë së Stefan Dushanit në shekullin XIV, arriti një kulm politik dhe territorial që mbeti pikë referimi për identitetin kombëtar. Edhe pse më pas u pushtua nga Perandoria Osmane, kujtesa e shtetit mesjetar mbeti themel ideologjik për ringjalljen kombëtare në shekullin XIX. Shqiptarët, nga ana tjetër, nuk patën një perandori të konsoliduar në të njëjtën shkallë, por zhvilluan struktura lokale dhe principata, ndërsa figura e Skënderbeut në shekullin XV u bë simbol i rezistencës. Ndikimi i Pashallëkut të Ali Pashës dhe i Bushatllinjve të Shkodrës krijoi një precedent historik që më vonë u përdor nga rilindësit si provë se shqiptarët mund të vetëqeveriseshin. Shteti modern shqiptar u krijua relativisht vonë, në vitin 1912, si rezultat i një lëvizjeje kombëtare që u organizua në fund të shekullit XIX me Lidhjen e Prizrenit. Kur shqiptarët shpallën pavarësinë ekzistonte një kujtesë historike e qeverisjes shqiptare nga Ali Pasha dhe Bushatllinjtë, elitat politike shqiptare kishin traditë organizimi dhe diplomacie, ishte krijuar ideja se shqiptarët përbënin një bashkësi politike më vete. Kjo ndihmoi që kërkesa për shtet shqiptar të shihej si vazhdimësi historike, jo si krijim artificial.
Megjithatë, përkundër këtyre dallimeve, të dy popujt ndajnë përvoja të përbashkëta historike. Të dyja etnitë jetuan për shekuj nën sundimin osman, duke zhvilluar kultura të forta tradicionale, struktura patriarkale dhe folklor të pasur. Serbët: Strukturë tradicionale patriarkale. Festa familjare unike: Slava. Kulturë e fortë kishtare dhe monastike. Shqiptarët: Strukturë fisnore në veri (Kanuni). Mikpritje dhe lidhje e fortë familjare. Folklor shumë i pasur (valle, këngë epike). Si shqiptarët ashtu edhe serbët ndërtuan mite themeluese mbi figura dhe beteja simbolike: serbët mbi Betejën e Kosovës, shqiptarët mbi figurën e Skënderbeut. Në të dy rastet, kujtesa historike u bë pjesë e fuqishme e identitetit kombëtar. Te shqiptarët kodi zakonor (Kanuni) ka pasur rol më të fortë juridik tradicional krahasuar me serbët, ku institucioni fetar ishte më dominues.
Në përfundim, krahasimi midis shqiptarëve dhe serbëve tregon se identitetet kombëtare në Ballkan janë produkt i rrethanave historike të ndryshme. Shqiptarët kanë ndërtuar një identitet të bazuar në vazhdimësinë gjuhësore dhe në tejkalimin e ndarjeve fetare, ndërsa serbët në trashëgiminë shtetërore mesjetare dhe në rolin unifikues të kishës ortodokse. Këto dy modele të ndryshme formimi shpjegojnë jo vetëm dallimet kulturore dhe politike midis tyre, por edhe mënyrën se si secili popull e percepton historinë dhe vendin e vet në Ballkan.
