-tregim-
Nga Panajot Zoto
Sa vite e shekuj ka gjalluar jeta në këtë fshat?. Im atë më thoshte se “Lashtësia i lë gjurmët në objekte të ndërtuara nga dora e njeriut”, dhe më sillte si shembull kishën “Shën Thanasi”.
Noshta ajoi ruan këto gjurmë. E vjetër në disa breza, por jo aq, mendoj, sa të jetë pikënisja e jetës këtu…Duke udhëtuar në kohë kamë parë njerëzit e këtushëm në pasqyrën e ditmirës dhe gëzimit, por dhe në pasqyrën e ditëkeqes, pra në ditë zie e dëshpërimi. Jeta këtu askurrë s’ka qenë njësoj. E djeshmja nuk i ngjan së sotmes.
Sa herë kthehej i lodhur nga punët e rënda në kooperativë, im atë e gjente çlodhjen i ulur përfund shkallëve të shtëpisë duke soditur gjelbërimin në pllajën përballë. Dhe më pas, në vetminë e tij, priste po aty. Shpesh e gjeja në dremitje dhe ai ngrihej të më përqafonte. “Erdhe?”-thoshte të vetmen fjalë, që për mua kishte domethënien e një brenge brenda shpirtit të tij… Në ato të pakta shtëpi, me të moshuar prindër-gjyshër të fshatit, jeta kishte të njëjtin ritual. Këtë e dija ndaj dhe pyetja: “U mërzite?”, që i bëja tim ati,kishte gjithnjë të njëjtën përgjigje joreale:”Jo”. Ai fliste pak dhe asnjëherë nuk shprehte atë që ndiente, as dhimbjet e shpirtit. “Kini edhe ju halle…fëmijët të bëjnë të vuash edhe kur i ke pranë jo më kur janë larg”,- më thoshte sa herë justifikoja mosvajtjen për ta parë ,me punët e mia “të shumta”. E dinte dhe e pranonte faktin se fëmijët nuk mund të rrinë “rob të prindërve”.
…Kur rrapi i madh poshtë shtëpisë u shëmb nga dherat që i ranë përsipër trishtimi në fytyrën e tij ishte më i dukshëm. Ishte një dimër i egër ai. Dy ditë e dy netë shiu ra me shtama,aq sa rrëketë në zbritje nëpër rrema, lugje e lugajat e rrëpirave të malit krijuan rrjedha të rrëmbyeshme dhe frynë,si asnjëherë tjetër, shtratin e përroit që kalonte poshtë shtëpisë. Ai dimër, që dukej se nuk e kishte një fund, i morri jetën edhe rrapit shekullor disa dhjetëra metra i lartë dhe trungtrashë sa tre pashë njeëzish bashkë.
Pllaja pëballë shtëpisë, nga ku im atë sodiste gjelbërimin e saj, do të zhdukej sa hap e mbyll sytë. Një gjëmim i frikshëm kishte nxjerrë njerëzit nga shtëpitë dhe ajo që ata panë, pas atij gjëmimi ,ishte eremia e atij shpati të gjelbëruar që i ngjante, paskëtaj, një kafshe gjigante të gjakosur. Mijëra metra- kub dhe, të fryra nga lagështia e tepërt, u shkëputën nga pllaja dhe u lëshuan me vërtik në atë rrëpirë, duke e vënë përfund rrapin shekullor… “Ka vdekur”-tha im atë kur më pa të habitur me sytë që më kërkonin diçka të humbur, dhe shtoi- çdo gjë e ka një fund”. Kaq tha dhe heshti. E përjetonte brenda vetes dhimbjen që i shkaktonte vetmia…
Tani rrapi i stërmadh poshtë shtëpisë jeton në kujtimet e atyre pak njerëzve që kanë mbetur. Po sa janë ata?
Kur përcollëm në banesën e fundit tim atë, u mblodhën ca burra dhe nisën të bënin llogaritë: Sa banorë kishte fshati para luftës. Sa fshatarë kishin emigruar para lufte dhe sa familje dhe djem kishin migruar brenda vendit. Burrat që punonin në kooperativë dhe vajzat bashkë me gratë, që bënin edhe punën e burrave që kishin një punë në qytet dhe ktheheshin mbrëmjeve në fshat. Cili burrë ka qënë më jetëgjati dhe, si me shaka, caktonin rradhën e njeri-tjetrit për të ikur nga kjo botë. “Do ikim një ditë dhe porta e shtëpisë do të mbyllet pas nesh. Askush s’ka për ta hapur”,- u thoshte Nashua dhe numëronte djemtë e vajzat e larguar në kurbet, “Oh sa shumë! Ikën të gjithë. Ikën dhe na lanë ne,po sa do të rrojmë?”- thoshte.. Ai, Miçua, Vasili, Andoni, Rakua, Kristofori…,për të mos i shkuar gjer në fund listës, i mungojnë fshatit sot. Shumë dyer janë mbyllur dhe shtëpitë e mbetura me pak njerëz të lodhur nga vitet dhe pritja, me sytë e përlotur dhe vështrimin e shpresës nga rruga, janë dëshmi e dramës së madhe të vetmisë.
Ata të paktë që kanë mbetur jetojnë pa u dukur, edhe pse do të donin që e sotmja e tyre t’i ngjante sadopak të djeshmes së zhurmshme. Ndodhte kjo kur mblidheshin në festa,të cilave sot u mungojnë njerëzit. Ndaj tani ka më pak organizime festash e më shumë ceremoni varrimi, dhe në ditët mortore njerëzit bisedojnë më shumë me heshtjen se sa mes tyre.
Kur ishte Koçi kyreplak, diçka lëvizte në fshat. Dëgjoheshin edhe lehjet e qenve, që shkonin pas tufës së madhe të dhive që ai mbarështonte. Vite të shkuara ai vendosi të kultivonte perime, ndaj hapi një copë tokë poshtë në bostane, ku dekada më parë fshatarët prodhinin domate. Bleu dhe një traktor të vogël dhe një pompë për të marrë ujët e burimit te kroi. Prodhoi dsa vite atje domate, speca dhe të tjera perime, por nuk e kishte menduar mungesën e tregut. Ku do ta çonte prodhimin?. Ata pak banorë të fshatit mbillnin në baçet e tyre aq sa ç’mund të konsumonin, kështu Koçit i mbeteshin vetëm ca pak klientë të moshuar, që nuk mundnin ta punonin tokën. “Punë pa leverdi kjo”- tha dhe e braktisi tokën. Bleu disa dhi dhe, në vite , e shtoi numurin e tyre deri në një tufë në dhjetëra krerë…po ku janë sot? Asgjë pas atij mundi. Ka mbetur kasollja e dhive, që Koçi e kishte ndërtuar pak metra larg “vendbanimit” të rrapit shekullor. “Do të ikëj,-më tha një ditë. Fëmijët i kam të vegjël dhe këtu s’kanë të arthme…”
I ulur sot te ky ballkon i shtëpisë derëmbyllur, ëndërroj i zhytur në dhimbjen time të ëndërave që kamë lënë këtu dhe sot s’i gjej. Dëgjoj këngën e gjinkallave në këtë vapë pëvëluese të korrikut dhe asgjë tjetër. E shkuara nuk kthehet më, e bashkë me të as madhështia e rrapit të “vdekur”, as zërat lozonjarë të vajzave dhe blegërimat e deleve në vathët e bagëtive pas kthimit nga kullota. As tingëllima e çpangës që thërriste mbledhjen e banorëve nëq endër të fshatit. As zhurmnaja e kuisjet e fëmijëve të shkollës që zbrisnin, në pushimin mes orëve të mësimit,potershëm në sheshin e rrapeve në “Kodër”, as suharetë mbrëmjeve me rininë e fshatit…
Gjithçka i mungon së sotmes, veç dhimbjes.E shikoj atë përmes syve të përlotur të tim ati dhe jo vetëm. Fshati me fytyrën e vet të trishtuar pikon lotë malli për të ikurit dhe, njerëzit e moshuar brenda tij presin…
