Llazar Syziu
Në historinë e kombeve, ka momente kur gjithçka duket e humbur përpara se të fillojë. Shqipëria e 7 prillit 1939 ishte pikërisht një prej tyre: e vogël, e vetmuar dhe përballë një fuqie që kishte vendosur tashmë fatin e saj. Italia e Benito Mussolini nuk erdhi për të luftuar një betejë të barabartë; ajo erdhi për të marrë një vend që e konsideronte të dobët. Dhe në njëfarë mënyre, kishte të drejtë. Por historia nuk matet vetëm me forcën e ushtrive.
Në agimin e asaj dite, anijet italiane u shfaqën në brigjet shqiptare si një paralajmërim i një fundi të paracaktuar. Në një vend ku shteti ishte i papërgatitur dhe ku aleatët mungonin, çdo rezistencë dukej e kotë. Dhe megjithatë, ajo ndodhi. Jo si një strategji e madhe, jo si një plan i mirëorganizuar, por si një reagim instinktiv i një populli që nuk donte të dorëzohej pa u dëgjuar. Qëndresa shqiptare: spontane, por domethënëse. Megjithëse shteti shqiptar nuk arriti të organizojë një mbrojtje të koordinuar, në disa qytete pati rezistencë të armatosur: Durrësi ishte pika kryesore e zbarkimit Italian. Njësi të vogla ushtarake dhe vullnetarë civilë u përballën me trupat italiane. Luftimet ishin të pabarabarta, por treguan refuzimin e pushtimit
Durrësi u bë skena e kësaj përplasjeje të pabarabartë. Nuk ishte një betejë në kuptimin klasik të fjalës; ishte më shumë një gjest. Një përpjekje për t’i thënë historisë se Shqipëria nuk u dorëzua në heshtje. Dhe në qendër të kësaj skene qëndron një figurë që nuk kishte as kohë të bëhej hero, por u bë i tillë pikërisht sepse nuk pati kohë të mendonte: Figura më e spikatur e kësaj dite është Mujo Ulqinaku. Çfarë bëri ai? Ishte oficer i marinës shqiptare në portin e Durrësit. Organizoi mbrojtjen kundër zbarkimit Italian. Luftoi me mitraloz kundër forcave shumë më të mëdha. Ra në krye të detyrës gjatë përplasjes.
Ai nuk kishte një ushtri pas vetes, as një plan për të fituar. Kishte vetëm një mitraloz dhe një vend për të mbrojtur. Ky është momenti kur historia largohet nga hartat dhe hyn në ndërgjegjen njerëzore. Sepse ajo që ndodhi në Durrës nuk ishte një përpjekje për të ndalur Italinë; ishte një përpjekje për të mos e pranuar atë. Mujo Ulqinaku qëllonte drejt një armiku që nuk mund ta ndalte. Dhe megjithatë, ai qëllonte. Jo sepse mendonte se do të fitonte, por sepse e dinte se dorëzimi pa luftë do të ishte një humbje më e madhe se vetë pushtimi. Kjo është ndoshta forma më e pastër e rezistencës: ajo që nuk llogarit shanset, por ruan dinjitetin.
Italianët zbarkuan, përparuan dhe fituan. Nga pikëpamja ushtarake, gjithçka përfundoi shpejt. Shqipëria u pushtua dhe u vendos nën kurorën e një mbreti të huaj. Por në këtë përfundim të shpejtë fshihet një e vërtetë që shpesh anashkalohet: pushtimi nuk ishte i heshtur. Sepse historia nuk kujton vetëm ata që fitojnë; ajo kujton edhe ata që refuzojnë të dorëzohen pa u përballur. Dhe në këtë kuptim, qëndresa shqiptare, sado e shkurtër dhe e pabarabartë, ishte një deklaratë. Një deklaratë se edhe një vend i vogël mund të thotë “jo”, edhe kur e di se nuk do të dëgjohet.
Populli shqiptar do të shihte në këtë episod jo një humbje, por një moment të sinqertë historie. Sepse pushtimet e mëdha shpesh ndërtohen mbi iluzione madhështie, ndërsa rezistencat e vogla ndërtohen mbi të vërteta të thjeshta: nder, krenari, refuzim. Dhe kështu, ndërsa Italia e Mussolinit hyri në Shqipëri me plane për perandori, ajo u përball me diçka që nuk e kishte parashikuar plotësisht: me një qëndresë që nuk kishte fuqinë për ta ndalur, por kishte forcën për ta sfiduar moralisht.
Në fund, Mujo Ulqinaku ra. Shqipëria u pushtua. Historia, në dukje, ndoqi rrjedhën e saj të zakonshme. Por në një nivel më të thellë, diçka kishte ndryshuar. Sepse ajo ditë tregoi se një komb mund të mposhtet, por nuk është i detyruar të dorëzohet pa luftë. Dhe ndoshta ky është mësimi më i qëndrueshëm i asaj dite: se dinjiteti nuk matet me fitore, por me qëndresë. Dhe në këtë kuptim, Shqipëria e 7 prillit 1939, me gjithë dobësinë e saj, arriti një fitore që nuk mund të pushtohej. Shkëndija reale e zjarrit të lirisë. Qëndresa shqiptare ndaj pushtimit italian nuk e ndaloi pushtimin, por i dha kuptim historik reagimit ndaj tij. Figura e Mujo Ulqinaku mbetet dëshmi se edhe në kushte të pabarabarta, një individ mund të përfaqësojë dinjitetin e një kombi.
