JETA NJË CIKËL RILINDJEJE DHE REBELIMI…!
– Lexim kritik i poemës “Në Luginën e Madhe” të poetes Barie Çupi–
Nga Nexhbedin Basha
BARIE ÇUPI, ZËRI I GRUAS DHE NDJESISË NË POEZINË MODERNE. SHQIPTARE
Poetja Barie Çupi ka lindur në qytetin e Bulqizës, një vend ku mali dhe shpirti i njerëzve flasin gjuhën e poezisë. Për të, poezia nuk është thjesht një pasion; ajo është ushqimi i shpirtit, fryma që i jep kuptim ditës dhe netëve pa gjumë. Krijimtaria e saj ka nisur që në rini, por ka marrë një thellësi dhe pjekuri të veçantë me kalimin e viteve, duke sjellë një zë të ndjeshëm dhe autentik në letërsinë bashkëkohore shqiptare.
Gjatë karrierës së saj, poetja ka botuar pesë vëllime poetike: “Vargonjtë e fatit”, “Orët e përhitura”, “Me zemër të zhveshur”, “Ej, ti grua…” dhe “Fjalë të palexueshme”. Titujt e këtyre librave janë si ftesa për të hyrë në një botë të brendshme, ku fjala shndërrohet në ndjesi dhe ndjenja kthehet në varg. Në rreshtat e saj gjejmë sinqeritet, ndjeshmëri dhe një filozofi të thellë njerëzore, që kërkon të lexohet me vëmendje për të kuptuar mesazhin që poetja pëshpërit ndër rreshta.
Së fundmi, Barie Çupi ka përfunduar së shkruari librin e saj të gjashtë, i cili pritet të dalë së shpejti – një dëshmi se fryma e saj poetike nuk njeh ndalesë, por rritet dhe ndriçon me çdo varg të ri.
Poema “Në Luginën e madhe”, përfshirë në librin “Fjalë të palexueshme”, mori një jehonë të veçantë përmes një videoje që qarkullon në rrjetet sociale. Aty, poezia interpretohet me mjeshtëri nga aktori, “Artist i Merituar” dhe “Mjeshtër i Madh”, Bujar Asqeriu. Interpretimi i tij ka prekur thellë zemrat e njerëzve, gjë që vërtetohet nga komentet dhe reagimet e shumta të ndjekësve në Facebook e Instagram.
Më poshtë do të prezantohet analiza letrare-artistike e poemës “Në Luginën e madhe”, duke ndriçuar botën poetike dhe ndjeshmërinë e thellë të poetes Barie Çupi.
1.Zëri i një poezie që dialogon me qenien
Në krijimtarinë e Barie Çupit, fjala poetike nuk është vetëm shprehje, por thirrje dhe përballje. Ajo flet me jetën jo si koncept abstrakt, por si qenie që ndien, lëndon, mëson dhe ripërtërihet.
Poema “Në Luginën e Madhe” është një udhëtim poetik në gjenezën e ekzistencës, një monolog dramatik ku poetesha i drejtohet jetës si të ishte një pasqyrë e vetvetes dhe e njerëzimit mbarë.
Ky tekst poetik ndërtohet mbi tensionin midis lindjes dhe shkatërrimit, dritës dhe hijeve, përulësisë dhe revoltës. Në të, jeta shfaqet si një entitet kozmik, që përfshin çdo shenjë, çdo gjallesë, çdo gabim dhe rilindje njerëzore.
2. Struktura poetike dhe universi figurativ
Poema është ndërtuar në një strukturë të hapur liriko-epike, ku vargu i lirë dhe sintaksa e gjerë i japin hapësirë rrëfimit emocional dhe filozofik.
Ritmi i saj buron jo nga muzikaliteti formal, por nga ritmi i ndjenjës dhe mendimit. Kjo është poezi që nuk kërkon rimim të vargut, por frymë.
Lugina e Madhe në titull nuk është vetëm një vend gjeografik apo mitik, por metaforë e njerëzimit, vendi ku lindi jeta, ku mbillen ëndrra, por edhe ku myken idealet. Ajo është “gjeneza njerëzore”, një luginë ku përplasen shpirti dhe trupi, e mira dhe e liga, zoti dhe balta.
3. Metaforat dhe figuracioni simbolik
Krijimi është i mbushur me metafora shumëplanëshe, që ndërthurin dimensionin natyror, njerëzor dhe kozmik.
Disa prej tyre përbëjnë boshtin simbolik të poemës:
• “Dil prej bistaku të njomë e bëhu lis i drejtë”, është thirrja për pjekuri shpirtërore dhe qëndresë etike, për daljen nga brishtësia në qëndrueshmëri.
• “Ke pastruar ferra e driza e mbolle trëndafila”, metaforë e përpjekjes për ta shndërruar dhimbjen në krijim.
• “U vetdogje për një copëz dritë”, një figurë e lartë sakrifice, që përmbledh vetë aktin e poetizimit: poeti digjet për të ndriçuar.
• “O jetë, o qeranane e lindur me t’qame”, përshkrim tragjik dhe realist i jetës si dhimbje e paracaktuar, si qenie që nis me britmë dhe përfundon në heshtje.
Në gjithë poemën, jeta personifikohet si një grua, një nënë, një shtrigë, një shpresë, një përbindësh dhe një engjëll. Ky shndërrim i përhershëm i figurës së jetës është thelbi mitopoetik i krijimit të Çupit, një jetë që nuk është e qetë, por që gjithmonë rilind nga vetë shkatërrimi.
4. Gjuha poetike dhe forca e fjalës
Barie Çupi e përdor gjuhën si mjet shpirtëror e etnik. Ajo ndërthur standardin me gegërishten, jo për të ndarë, por për të pasuruar. Fjalë si “qemane”, “hallakatshëm”, “thafshin”, “llucë”, “bistak” i japin poemës një identitet të fortë tokësor dhe etnopoetik.
Gjuha e saj është e guximshme, e përzier mes vulgaritetit realist dhe lirikës së lartë. Përmes kësaj përzierjeje, ajo arrin të krijojë një univers poetik të sinqertë e të ashpër, ku jeta nuk idealizohet, por demaskohet e pranohet në tërësinë e saj.
5. Dimensioni filozofik dhe shoqëror
Në planin filozofik, poezia është një meditim mbi përkohshmërinë e njeriut dhe përjetësinë e jetës.
Në planin shoqëror, ajo është një akt rebelimi kundër dekadencës morale dhe shpirtërore të kohës moderne.
Poetesha e sheh njeriun e sotëm si të humbur “në internet”, “në kazanë mbeturinash”, të shkëputur nga natyra dhe ndershmëria.
Ajo nuk shkruan për të vajtuar, por për të rikujtuar rrënjët:
“ke derdhun lot lumenjsh me gjyma… ke mbajt shkëmbinj me bark, e nuk tu kërrus as nuri”.
Në këtë varg qëndron krenaria e jetës që nuk thyhet, që duron, që vazhdon të lindë “në shkretëtira, në xhungla e në oqeane”.
6. Jeta si energji femërore dhe universale
Në thelb, “Në Luginën e Madhe” është një himn për forcën femërore të jetës.
Poetesha e sheh jetën si energjia amë, që ushqen, lind, por edhe shkatërron kur abuzohet me të.
“Prej femrores shtohesh e mbarsohesh, e prej femrës shkatërrohesh…”
Ky varg është thelbësor: jeta është femërore në origjinë, por njerëzore në përgjegjësi.
Çupi i jep femrës dimensionin krijues e kozmik, duke e ngritur mbi rolin biologjik, në rrënjë të jetës dhe të ringjalljes.
7. Përfundim: Një poemë-manifest për jetën
“Në Luginën e Madhe” është një poemë-manifest për jetën, ku poete Barie Çupi përmes një gjuhe të fuqishme e figuracioni të pasur, përplaset me ekzistencën për ta kuptuar e për ta ndriçuar.
Ajo nuk kërkon paqe me jetën, por dialog, përballje, ndërgjegjësim.
Në fund, jeta del e pathyeshme, e ashpër por e bukur, e ndotur por e shenjtë, një univers që lind, “për me shtu e me numru shekuj”, ku çdo njeri është vetëm një pikë drite që “u vetdogj për një copëz dritë”.
Poezia e Barie Çupit dëshmon një vetëdije poetike të rrallë, që lidh metafizikën me konkretësinë, mitin me realitetin, gjuhën e përditshme me përjetësinë e fjalës.
Është një poezi që nuk frikësohet nga e vërteta, sepse jeta vetë është poezi, dhe poezia është mënyra më e lartë për ta jetuar jetën.
Nexhbedin Basha
2 nëntor 2025
