Bernard Zotaj
Librat e prof. Eshref Ymeri lexohen gjithmonë me interes, sepse në to ndërthuren historia, analiza, debati dhe një mendim i lirë që sfidon konformizmin. Në këtë frymë vjen edhe vepra e tij më e fundit, “Kadareja në truallin e politikës”, një libër që synon të hapë një diskutim të nevojshëm mbi raportin midis shkrimtarit dhe qëndrimit të tij publik. Parathënia e kryemjeshtrit Fatmir Terziu e pasuron më tej këtë qasje, duke ofruar një lexim të strukturuar dhe të thelluar kritik.
Ismail Kadare mbetet një nga figurat më të rëndësishme të kulturës shqiptare dhe një ndër zërat më të njohur të saj në arenën ndërkombëtare. Pikërisht për këtë arsye, çdo qëndrim i tij public, sidomos mbi çështje të ndjeshme kombëtare, fiton një peshë që tejkalon kufijtë e një opinioni individual. Në këtë kuptim, kritika ndaj tij nuk është as luks dhe as mungesë respekti, por një domosdoshmëri e shëndetshme e debatit intelektual.
Në frymën e mendimit të Georg Christoph Lichtenberg, sipas të cilit para se të gjykosh rëndë dikë duhet të jesh i gatshëm të reflektosh edhe mbi veten, kjo analizë nuk synon rrëzimin e figurës së Kadaresë, por shqyrtimin e disa qëndrimeve të tij publike që kanë lënë gjurmë të diskutueshme në ndërgjegjen shqiptare, veçanërisht në Kosovë dhe në hapësirën mbarëshqiptare.
Si shkrimtar i madh, Kadareja ka ndërtuar një autoritet moral që shpesh është perceptuar si i pakontestueshëm. Por autoriteti moral nuk është imunitet ndaj gabimit. Në disa momente kyçe historike, sidomos gjatë krizave në Kosovë dhe në North Macedonia, ai ka artikuluar qëndrime që janë përjetuar nga një pjesë e opinionit si të padrejta, reduktuese ose të njëanshme. Etiketimi i luftëtarëve shqiptarë në Maqedoni mbetet një ndër episodet më të debatueshme, që ka ushqyer një distancë mes figurës së shkrimtarit dhe pritshmërive të publikut.
Kjo kritikë nuk buron nga mllefi, por nga një zhgënjim i heshtur: ai i atyre që kanë pritur nga Kadareja të njëjtën koherencë morale që mishëruan figura të tilla si Gjergj Fishta. Sidomos pas rënies së diktaturës, kur fjala e lirë nuk ishte më rrezik, por përgjegjësi, pritej një reflektim më i thellë dhe më i qartë mbi të shkuarën.
Mungesa e një reflektimi të plotë publik mbi raportin me regjimin e Enver Hoxha dhe mbi qëndrimet ndaj figurave të anatemuara nga ai sistem perceptohet jo thjesht si një dobësi njerëzore, por si një mundësi e humbur për një pajtim më të ndershëm me të vërtetën historike. Pikërisht këtu qëndron një nga nyjet më të ndjeshme të debatit: jo te fakti i gabimit, por te mungesa e një qartësimi të plotë mbi të.
Nga ana tjetër, siç thekson Eshref Ymeri, kjo analizë nuk synon as absolutizimin e Fishtës dhe as demonizimin e Kadaresë. Historia nuk është bardh e zi; ajo kërkon kuptim, jo idhujtari. Por ajo kërkon edhe përgjegjësi, sepse fjala e një shkrimtari të madh peshon më shumë, si në heshtje, ashtu edhe në gabim.
Në këtë prizëm, ajo që në libër përkufizohet metaforikisht si “komedi” nuk është tallje, por një mënyrë për të shprehur mospërputhjen midis fjalës së dikurshme dhe justifikimeve të mëvonshme, midis veprës artistike dhe rolit publik. Kërkesa për sqarim nuk është dënim, por një thirrje për ndershmëri intelektuale, për një përballje pa zbukurime me historinë.
Qëllimi dhe përmbajtja e librit
Libri përmbledh pesëmbëdhjetë ese, të botuara në periudhën 2004-2024, të mbështetura në një korpus prej 97 burimesh. Autori e bën të qartë që në fillim se nuk synon analizën e veprës letrare të Kadaresë, e cila mbetet një nga arritjet më të mëdha të letërsisë shqiptare, por përqendrohet në ndërhyrjet e tij në diskursin politik dhe ideologjik.
Në mënyrë të veçantë trajtohen qëndrimet e tij gjatë diktaturës së Enver Hoxha, ku në disa tekste vërehet një përputhje me diskursin zyrtar të kohës. Shkrime dhe poezi të caktuara analizohen në kontekstin e një sistemi ku arti shpesh vihej në shërbim të pushtetit. Pa mohuar presionin e fortë të regjimit, libri ngre një pyetje thelbësore: a do të kishte ndihmuar një reflektim i mëvonshëm më i hapur në rivendosjen e një raporti më të drejtë me të shkuarën?
Në këtë kuadër përmenden edhe këndvështrimet kritike të studiuesve si Petraq Kolevica dhe Anton Nikë Berisha, të cilët sjellin një analizë më të thelluar mbi raportin e shkrimtarit me sistemin dhe vetërrëfimin e tij.
Një thirrje për maturi dhe vetëdije historike
Në thelb, ky libër dhe kjo analizë nuk janë një akt gjykimi përfundimtar, por një ftesë për reflektim të pjekur. Një shoqëri e shëndetshme nuk i rrëzon figurat e saj, por as nuk i vendos ato përtej kritikës. Ajo di të ndajë madhështinë artistike nga përgjegjësia publike dhe të nderojë talentin pa sakrifikuar të vërtetën.
Lexuesi shqiptar sot ka nevojë për këtë ekuilibër: të admirojë veprën e Ismail Kadare, por pa u ndjerë i detyruar të heshtë përballë dilemave që ngre roli i tij në histori. Sepse vetëm përmes këtij raporti të ndershëm me figurat tona, kujtesa kolektive mund të çlirohet nga miti dhe të ndërtohet mbi të vërtetën.
Në fund, çështja nuk është nëse Kadareja duhet mbrojtur apo kritikuar. Çështja është nëse ne jemi të gatshëm ta trajtojmë historinë tonë me të njëjtin guxim që kërkojmë prej figurave tona më të mëdha. Këtë mision libri i prof. Eshref Ymerit e përmbush më së miri.
