Paris, qershor 1920.
Në një qytet që kishte parë perandori të bien dhe republika të lindin, një i ri shqiptar ecte me një vendim që nuk kishte kthim pas. Ai nuk kishte ushtri. Nuk kishte pushtet. Nuk kishte as një plan të dytë. Kishte vetëm një bindje. Se drejtësia, kur mungon, nuk pritet — merret.
Lindja: 1895, në Libohovë. Arsimi: Studioi në Itali (Instituti Pedagogjik në Romë). Formimi: U ndikua nga idetë nacionaliste dhe demokratike europiane. Ndryshe nga shumë figura të kohës, ai nuk ishte ushtarak apo feudal — ishte: arsimtar, intelektual i ri, përfaqësues i një brezi modern shqiptar.
Aktiviteti si mësues dhe publicist. Punoi si mësues në Shqipëri. U angazhua në përhapjen e arsimit dhe ndërgjegjes kombëtare. Ai besonte se: Shqipëria nuk ndërtohet vetëm me pushkë, por me vetëdije qytetare. Më 13 qershor 1920, në Paris: Avni Rustemi vrau Esat Pashë Toptanin. Rustemi u arrestua dhe u gjykua në Francë. Mbrojtja e tij u kthye në një tribunë politike. Ai u shpall i pafajshëm. Pse u lirua? Klima politike pro-kombëtare, argumenti se kishte vepruar për një kauzë, presioni i opinionit publik shqiptar dhe ndërkombëtar. Pas lirimit, ai u kthye në Shqipëri si hero.
Aktiviteti politik në Shqipëri. Pas kthimit: u bë deputet, themeloi organizatën “Bashkimi” kundërshtoi: korrupsionin, regjimin e vjetër feudal, ndikimin e elitave konservatore. Ai përfaqësonte një linjë: demokratike, radikale, reformuese. Avni Rustemi nuk ishte produkt i botës së vjetër shqiptare. Ai nuk vinte nga oxhaqet feudale. Nuk mbante tituj. Nuk kishte trashëguar pushtet. Ai kishte lexuar. Dhe kjo, në Ballkan, është shpesh më e rrezikshme se të kesh armë. Në mendjen e tij, Shqipëria nuk ishte ajo që ishte. Ishte ajo që duhej të bëhej. Një shtet i drejtë. Një shoqëri pa tradhti. Një komb që nuk shitej për marrëveshje. Por përballë tij qëndronte një realitet tjetër…!
Realiteti Esat Pashë Toptani. Esati nuk ishte një ide. Ishte një sistem. Një sistem kompromisi. Një sistem aleancash të dyshimta. Një sistem ku Shqipëria shpesh ishte monedhë negociate, jo qëllim. Për shumë shqiptarë, ai ishte politikan. Për Avniun, ai ishte simbol. Simbol i gjithçkaje që duhej ndëshkuar. Këtu fillon dilema. A kishte të drejtë? Historia nuk i jep përgjigje të lehta kësaj pyetjeje. Sepse nëse drejtësia mungon, lind tundimi për ta marrë atë në dorë. Dhe ky është momenti kur idealisti bëhet i rrezikshëm.
Krismat në Paris nuk ishin thjesht një atentat. Ishin një deklaratë. Një deklaratë që thoshte: “Ka një kufi.” Një kufi që, sipas Avni Rustemi, ishte kaluar prej kohësh. Pse? Sipas tij dhe mbështetësve: Esati konsiderohej tradhtar i interesave kombëtare, kishte bashkëpunuar me armiqtë e Shqipërisë, përfaqësonte një elitë që pengonte ndërtimin e shtetit. Ky ishte një akt politik, jo personal. Por historia është ironike. Sepse e njëjta armë që përdoret për të ndëshkuar padrejtësinë, mund të bëhet fare mirë armë e një padrejtësie tjetër. Dhe kështu, një akt që për disa ishte heroik, për të tjerë ishte fillimi i një rruge të rrezikshme: rruga e dhunës politike.
Kur ai u kthye në Shqipëri, nuk u kthye si vrasës. U kthye si simbol. Simbol i një brezi që nuk donte të priste. Që nuk donte të negocionte. Që donte Shqipërinë menjëherë — dhe të pastër. Ai hyri në politikë. Fliste kundër korrupsionit. Kundër elitave të vjetra. Kundër kompromisit që ai e shihte si dobësi. Ai ishte i pakompromis. Dhe kjo e bëri të rrezikuar. Sepse politika nuk është një fushë ku fiton gjithmonë ai që ka të drejtë. Është një fushë ku mbijeton ai që di të balancojë. Dhe Avni Rustemi nuk ishte njeri balancash. Ai ishte njeri i vijave të qarta.
Prilli i vitit 1924, Tiranë.
Ashtu si në Paris, edhe këtu nuk kishte paralajmërim. Një armë. Një krismë. Një trup që bie. Vdekja e tij pati efekt shpërthyes. Shkaktoi: protesta masive, zemërim popullor, krizë politike. Dhe çoi drejtpërdrejt në: Revolucionin e Qershorit 1924 ku figura si: Fan Noli morën pushtetin për një periudhë të shkurtër. Historia, në mënyrën e saj të ftohtë, kishte bërë një rreth të plotë. Njeriu që kishte vrarë në emër të drejtësisë, u vra në një lojë politike ku drejtësia ishte vetëm një fjalë. Por këtë herë, reagimi ishte ndryshe.
Vdekja e tij nuk kaloi në heshtje. Ajo ndezi zemërimin. Ajo ndezi rrugët. Ajo ndezi një revolucion. Revolucioni i Qershorit 1924. Dhe kështu, Avni Rustemi fitoi atë që shumë nuk e fitojnë kurrë: Ai nuk mbeti vetëm një njeri. U bë ide. Por çfarë ideje? Kjo është pyetja që mbetet. A ishte ai një hero që goditi tradhtinë? Apo një idealist që hapi derën për dhunën politike? E vërteta është më e vështirë. Ai ishte të dyja. Sepse historia nuk është bardh e zi. Ajo është një fushë gri, ku idealistët dhe realistët përplasen pa pushim. Dhe Shqipëria e asaj kohe kishte nevojë për të dy. Por shpesh, nuk dinte t’i mbante gjallë të dy.
Avni Rustemi nuk ishte thjesht një njeri. Ai ishte një simbol i një dileme të madhe historike: A ndërtohet shteti me kompromis apo me ndëshkim? A është dhuna e justifikuar kur bëhet për një kauzë? Historia shqiptare nuk ka dhënë ende një përgjigje të plotë. Në fund edhe Avni Rustemi nuk na jep një përgjigje. Ai na lë një dilemë: A është drejtësia më e rëndësishme se stabiliteti? Dhe nëse po — deri në çfarë çmimi?
Sepse një plumb mund të ndryshojë historinë. Por nuk mund ta zgjidhë atë.
