-Një veshtrim rreth librit me tregime ”Perdja e mbremjes” të Natasha Xhelilit-
Nga Panajot Boli
Kur lexon një libër patjetër ndjen emocione,të nxit fantazinë dhe imagjinatën.Në këtë kurth bie kur lexon tregimet e Natasha Xhelilit me një imagjinatë të shfrenuar dhe talent mjeshtëror në të rrefyerit me përshkrime të qendisura aq bukur me ngjyrat e ylberit.Ngjajnë disa si perralla ku shfaqet aftësia e saj për të imgjinuar dhe krijuar tabllo të gjalla, plot dritë e kërshëri, që harron për pak realitetin dhe jeton në një mjedis fantastik ku gëlojnë një natyrë shumëngjyrëshe, levizje gjallësash, njerez real dhe fantazma, shpirtëra të vdekur e të gjallë. Dhe më dha shkas të rend edhe unë pas imagjinatës dhe të futëm , siç e thotë ajo, në këtë vorbull natyre dhe njerezish. E përfytyroj librin e saj si një lojë në skenë, një dramë apo mikrokomedi që luhet në të, një sy i vemendshëm Balzak, një Hygo romantik,një Esenin lirik, një zbulues karakteri Dostojevski,për të hyrë në të fshehtat e xhepave të shpirtit njerezor. Vetë titulli i librit ”Perdja e mbremjes” të krijon imazhin e një skene ku zhvillohet, ose më saktë gëlon drama e jetës së përditshme e shoqerisë, ku autorja qendron para perdes me nuanca ngjyrash që ndryshojnë,dhe bëhet gati ta terheq atë dhe të na shpalos copëza nga kjo vorbullë drame. Dalëngadalë skena zmadhohet, bëhet galaktikë dhe gjithshka vertitet mes botës reale dhe joreales.midis vetëdijes dhe pavetëdijes. Kjo është merita e parë e autorës të na vesh robën e imagjinatës, të na hap sytë për të parë edhe atë që është e padukshme, edhe atë ligjeratë monologu që do ”aparate speciale” për të deshifruar emocionet, mendimet, meditimet, t’i bëj me frymë, t’i shpirtëzoj për të shijuar e gjykuar dimensionin e pafund të jetës. Dhe unë kurreshtar,me kepucë veshur, me violinë, me broshurat e vdekjes, duke lexuar letrën ndjek gjithshka që ndodh në skenë,pasi më hapi perden kjo skenariste e talentuar e dhenies së situatave dhe personazheve. Rrembehemi nga tregimet dhe gjejmë problematikën e mprehtë të përditshmërisë, të shpresës dhe të optimizmit, të vullnetit dhe të pasigurisë, të emocioneve dhe të ndjenjave që levizin në të dy skajet pozitive dhe negative,zbulojmë baticat dhe zbaticat në shpirtat e personazheve. Është një veshtrim artistik, një analizë psikoemocionale e thellë ,një depertim deri në thelb të konceptit të dashurisë, të moralit,të përceptimit të jetës në këtë shoqeri normale dhe anormale., të jetës reale dhe joreale. Në këtë shfaqje skenike, keshtu do ta quaja,ku autorja sapo na hapi perden,ne arrijmë të mberthehemi në këtë panoramë ngjarjesh me tematikë të gjerë, që nis aty ku ngjizet dashuria, te vatra familjare, në ambjentet shoqerore, në ato kthina të shpirtit të nënës, të vajzës, të djalit, të gjyshes,të burrit, duke dalë në spektrin me të gjerë,të marrëdhenieve,gjykimeve, konflikteve, aty ku gëlon dhe zhvillohet betëja e ndjenjave, brenda rrugëve të labirinthit të botës shpirterore te çdo personazhi,apo fenomeni natyror që ndikon në këtë oshilacion që është kompleks.Dhe këtë siç e thotë në menyrë metaforike autorja, brenda ”kufijve tokësorë, si tela me gjemba” ose ”në kufirin e ekzistëncës se kotë dhe pakuptishmërisë se jetës” Pra rrezatimi tematik fillon nga shpirti i nënës, nga qeliza e jetës, që është dashuria që mbin në shpirtin e femrës. Dhe është kjo dashuri që ngroh dhe i jep kuptim jetës.Natasha, ulet si një fluturë në petalet e gëzimit dhe të dhimbjes se kësaj jete.
Të gjitha këto , autorja nuk i sjell sipas tipit klasik të tregimit tradicional, por me një menyrë të re, moderne,ku levizja e ngjarjeve është e brendshme, në kapjen e detajit pikant, dhe një meditimi filozofik të stërholluar. Kjo është një risi, dhe mes tipizimit të personazheve , me përshkrime elegante ku figura e metaforës mbizotëron, dhe, për të dhënë vorbullën zhurmuese të konflikteve,antagonizmave, të ulje-ngritjeve të tensionit shoqeror, përdor me shumë sukses paralelizmat figurative dhe antitezat. Veçoria që bie në sy në këto tregime , që janë risi, është gershetimi harmonik i emocionit, i gjykimi meditativ filozofik në formën e një eseje, rrefimi i brendshëm me përshkrime pikturë, i japin vlerën e një proze poetike të mrekullueshme. Ato i ka ylbërizuar kaq mjeshtërisht mes qemtimit të figurave fantastike që i përdor populli në perrallat me një fantazi për t’u admiruar. Figurat dhe fantazitë nga gurra popullore Natasha di t’i vesh ato përsonazheve të jetës se përditshme duke i përshtatur me sensin e kohës që jetojmë, në menyrën e përceptimit të saj në kushtet ku teknologjia po e robotizon këtë jetë, ku ndjenjat, dashuritë, deshirat , shpresat kanë filluar të veniten. Gjithë librin unë do ta quaja roman konçiz,ku të gjtha tregimet, esetë lidhen me një fije, janë vazhdim i njera-tjtrës, fillojnë me personazhin familje.Po të ishte për mua të parin do të vija në këtë vellim ”Zgjim i papritur’ Këtu janë vendosur piketat e tematikës se librit. Ja si e nis autorja:”Tashmë kishte lindur një menyrë e re e veshtrimit të realitetit. Cicërima e zogjve nuk ishte vetem melodi, ajo kishte ngjyra, retë e bardha në qiell dukeshin si puplat e një jasteku të stërmadh të shkatërruar gjatë lojës se qiellit me tokën, buzëqeshja e përgjumtë e vajzës se vogël emetonte sinjale ëmbëlsie , hapat e mia ishin trokitje të drejtpërdrejta në zemrën e tokës, dashuria ishte një keshtjellë që duhet mposhtur patjetër, shpella goja e hapur e malit që priste të vizitohej, stinët. pamje të ndryshme të një pikture të pambaruar ende, lulet ishin deshirat tona për kolorit, aromë e bukur e jetës tonë, humnerat ,thirrje të pashteruesme që nuk i degjon njeri, muret, fletët e medha te një ditari që priste të shkruhej prej nesh,mendimet,shpendë që shtëgtojnë duke u përshtatur …….Ky është zgjim im i lumtur, PIJA NË NJË BURIM QË KISHA ZBULUAR VETË.”
Ky është kredo i gjithë librit që është dhenë kaq bukur e në menyrë brilante. Ky burim, talenti i saj, është vet Natasha, e veçantë, me ujë të pastërt, kristal, me një gurgullimë të ëmbël, që sa pi , nuk të shuan etjen ”Që të shruah -thotë ajo-duhet të kesh lexues”. Nuk ka si të mos i quash të mrekullueshme tregimet”Kufiri” ”Lypësi”, ”Hakmarrja”, ”Këpucët”, ”Violina” ”Nusja”, ”Broshurat e vdekjes’ e shumë të tjera. Ajo nuk është thjesht një vezhguese,i këtij realiteti, ajo është aktive , gjykuese ,por edhe akuzuese,luftëtare e rreptë e këtij realiteti ”Në ç’krah të pashpresë është dorëzuar dinjiteti njerezor” Shqetësime të tilla qytetare gjejmë te ”Kufiri”, ”Violina” ”Dinjiteti” ”Ku gjendet kufiri mes frymës dhe shpirtit – thotë ajo dhe vazhdon-Kufiri bën zigzake duke luajtur me pasigurinë tonë, fund-detin e endrrave tona…Po tretem në kufirin mes meje e teje, midis lirisë dhe deshirës , bësimit dhe zhgenjimit” Mund të veçoj dy tregime ”Lypësi dhe ”Violina” Natasha Xhelili nuk ngelet te realizmi kritik i lypësit të Migjenit. Është një akuzë më e fuqishme për mjeranët politikanë ”Nuk e kuptojnë akoma se ato fytyra të pështira që i shtyjnë dhe i fyejnë, janë të tyret” ose”Presin në semafor disa qindarkagjithnjë e më të vogla nga hambarët e pafund të mizorisë se pangopësisë” Menyrë fantastike të përshkruarit të dorës se violinistit . Si hija e Makbethit. Është me të vertetë një prozë poetike brilante ”Ai po mbushte zbrazëtinë e jetës se braktisur nga fati me deshirën për të qenë i dobishëm..Një deshirë e vdekur aty buzë liqenit që kishte fashitur deri në rrenjë endrrën e masakruar të tij”Natasha është origjinale në gjetjen e figurave letrare që të japin kënaqësi dhe të ngjallin emocione të fuqishme ” E shthurrte dashurinë e thurrur, zgjimi vinte plagët, thika bëlbëzonte në çantë, ditë të spërkatura me fjalë lajkatare, kufijtë tokësorë si tela me gjemba, dita u shtriq mbi mengjesin e freskët, u ul mbi petalet e dhimbjes, koloninë e pashpresë të papunëve, robat e zeza që i ngjanin si korbat e zinj që prisnin t’i hanin kërmën…” Keshtu do të vazhdonim shumë, se gjithë libri është një mozaik i ylbërizuar , brilant, me figura të gjetura me kujdes dhe origjinale
Do t’i mbyllja këto shenime me një paragraf të bukur, si një sintezë ,për të parë artin e të shkruarit e kësaj tregimtare dhe poetë e talentuar
”Ah, puthja. E humbur në deshirën për amëshim të Gilgameshit, e fshehur në barkun e Kalit të Trojës , përflakur nga flakët e çmagjepsur me mjekrën e prerë të Samsonit,e shkrirë në spleen-in gjithëpërfshirës të Bodlerit, e pagëzuar fshehtas nga Shen-Valentini, e koduar në një pikturë të Da-Vinçit , e shigjetuar nga harku i Vilhelm Telit , ajo sundon mbi endrrat tona me të fundme, fshehur në skajet me të thella të deshirës”
