PETRO LATI: RRËFIME NË PRAG DIMRI
-libër që guxon e vjen njerëzisht pas përkushtimit virtuoz të “Të bijtë e diellit të Jugut”!
Në librin e tij të mbramë, “Rrëfime në prag dimri”, Petro Lati, gjithnjë përmes shqipes së tij të pasur e të pastër, shfaq vërtet një sagë emocionale sociale, familjare, gjithnjë humane të një bote që edhe kur duket se largohet nga Shqipëria e të gjithë kohëve e mbërrin në troje dhe mjedise të pa-premtuara, të Amerikës, sërish vijnë e mbyllen aty ku u hapën sytë: ku tjetër, veçse në Breg! Në Vuno, më saktë akoma, në Ilias!
Rrëfime e mbresa, plotë me kujtime, gëzime, dhimbje, sakrifica, dashuri por dhe përballje me të dy realitetet shqiptarë dhe këtë të vonin, në emigracion.
Në tregimin e parafundit që, në leximin tim, është më përfaqësuesi i këtij libri, me titullin dokumentar “I huaj në vend të vet…!” vijnë e mbivendosen të dyja gjendjet: Shqipëria dikur, e mbyllura e izoluara dhe Bota E Huaj, Tjetra, Bota pa Shqipërinë.
Nëse nisemi përfytyrues të asokohe dhe na ndodh të vështrojmë Jonin duke u qasur në vendlindjen atje, kujtohet këshilla dikur: “Ktheje edhe një herë kokën, do të të marrë malli…!”
‘Është e vështirë të të dhimbset malli dhe sakrifica e tjetrit’, lexojmë. Nuk është thjesht një memorie e ditëve fëmijërore, një Caci që zhytet në ujë symbyllur, që i merakos të gjithë aty, teksa del me kokën e lënduar në shkëmbinjtë.
”Vështirë të jesh i pari në fshatin tënd”, është version tjetër i urtësive të kudoshme por telegrame si të asaj kohe zor se shkonin tjetërkund në Evropë: Të duhet të kthehesh urgjent nga kryeqyteti në fshat se:
“…se babai juaj ka marrë një pako nga jashtë…!”
Të kishe njerëz andej matanë (sidomos atje ku sot autori i librit dhe autori i këtij shkrimi modest e kanë degdisur veten!), aq më keq: të vinte pako që andej, dmth…!
Tërë fshati ngryset e gdhihet në vigjilencë: jo se nuk e dinë se bashkëfshatari i tyre Vasil Duni ka ikur shumë herët, përpara se të vinte koha kur ikja quhej me emër tjetër, të lig, por fakti që vjen pakua…ndez përfytyrimet! Janë duke pritur të bësh autokritikë!
Ti duhet të bësh sikur asnjë njeri s’e ke andej matanë, kurrë-një në Amerikë, por ata ta sjellin kujtesën në vend: pse bën sikur s’e keni njeriun tuaj… Ai ishte këtu së fundi, apo harruat ju?!
Ti edhe mund të kesh harruar, por ata kurrësesi jo! Ti mund të vendosësh të mos shkosh ta marrë pakon, por mendja të këshillon se mund të bëhet problem edhe më i madh: dikush mund të njoftoj edhe atje ku je në Tiranë! Se, ti je mirë e bukur atje, por bashkëfshatarët e tu të duan atje ku janë ata, aty, në kooperativë, edhe pse nuk ta thonë kështu!
Ata të thonë se të duan të jesh me ta në “vendlindjen e përbashkët”!
Vasil Duni i ikuri në vitet ’30 të shekullit të kaluar, nuk ndryshon aq nga ne të ikurit një shekull më pas! Emigrimi nuk është si dikur, por po aq mall, dhe vendlindja po ajo është! Ardhur në ato vite, lajmi që merr dhenë se I Huaji ka arritur në qendër të fshatit vetë i tretë, me “kondra-postën” e Bregdetit, do ta kishte zili cdo agjenci lajmesh, edhe sot!
Tër pakua natyrisht që është fare e thjeshtë: Ora që i është dhënë dikur, meqë nisej për mërgim, kthehet si mirënjohje e madhe, si kapitali më i madh njerëzor, por vë në lëvizje tërë makinerinë e përfoljes së vendlindjes!
Pjesa e tretë e këtij tregimi, që sikur shihet film, si regjistrim i atij grupi që shkon në Mjegullosh, ftillon nyjen gordiane të rrëfenjës: ajo zonjë që e marrin në makinë për atje, nuk arrin ta njoh rrëfyesin, por prej gojës së saj dalin xhevairet më të vecanta që shfaq tranzicioni shqiptar. Le të kesh ikur kudo, le të kesh parë tërë botën: nuk rri dot pa u kthyer në vendlindje dhe (edhe pse nuk t’i thonë direkt ty) nuk rri dot pa dëgjuar cfarë thuhet atje për ty:
“Pleksur jemi. Këtu ka Gjikuriaj, Gjomemaj, Ndrenikaj, Gjidedaj, Varfaj…ka. Po mirë i kini punët ju nga Tirana? Na këtej jemi si mos më keq! Kanë kthyer kokën dhe hedhur sytë të gjitha ata që deri dje as në Qafë të Llogorasë nuk dukeshin…Duan pronat e të parëve! Bela e madhe! Turp! Jazëk u qoftë! Le të rrinë atje ku i gjeti kjo kohë…Dashkan të na lënë batall…”!
Më tej, pa e harruar dot “kuëshrirën nga mëma”, do arrish në shtëpi. Shtyn portën e jashtme të oborrit dhe…fëmijëria, lujtimet, të afërmit, të njohurit dhe të panjohurit, sic ishin. Në ato mure është Atdheu…I lodhur, i varfër, por i vërtetë në dashurinë e tij.
***
Përpara këtij tregimi të vecantë është edhe “Nënë apo motër që s’të njoha kurrë”, sërish me të huaj, me një ish-gjerman, dmth një ish pushtues, jetë e të cilit shpëtohet nga breg-detasit, dhe ai vjen të rrëfej mirënjohjen, jo e ndryshme prej shqiptarit të sipër-përemndur, prekës gjithashtu. Në tregimet e tjerë sidomos “Fajtor pa faj” dhe “Kristina” është loja e jetës me njeriun si emigrant me njeriun si domosdo ndryshimi në të: gjithcka ndërron, jeta dhe konceptimi për femrën, edhe dashuria, edhe familja shihet ndryshe, por dnryshimet nuk ndodhin dot aq kollaj, jo aq shpejt dhe fare kollaj gjendesh në faj pa faj!
Tregimi i gjatë “Të kam dashur , Imzot!” që mbyll librin është një prozë që meriton vëmendje të vecantë. Shpirti dhe Arsyeja, zakonet dhe njerëzorja tradicionale, rrijnë pranë e parë, në bashkëjetesë të rreptë, dhe në pamundësi të mos e lëndojnë njera tjetrën.
E kam lexuar në version të mëhershëm. Duket se njeriu ka mërguar prej shekujsh dhe vazhdon të mërgojë, por vetëm nga vetja nuk del dot…E lexova dhe shijova serish, por do shprehem herë tjetër!
