Historia e shoqërisë shqiptare është një udhëtim i vazhdueshëm midis besimit dhe arsyes, midis traditës fetare dhe ideve laike, që në thelb synojnë të njëjtin qëllim: ekzistencën dhe zhvillimin e njeriut e të bashkësisë.
Nëpër shekuj, feja ka luajtur rol të rëndësishëm në ruajtjen e moralit, identitetit dhe solidaritetit kombëtar, por është pikërisht laicizmi, pra ndarja e fesë nga politika dhe jeta shtetërore, që i ka dhënë Shqipërisë mundësinë të zhvillohet si shoqëri moderne, e barabartë dhe e bashkuar përtej ndarjeve fetare. Në këtë kuptim, idetë laike nuk e mohojnë fenë, por e përmirësojnë funksionin e saj, duke e vendosur në rolin që i takon: atë shpirtëror e moral, e jo sundues politik.
Rrënjët e laicizmit në traditën shqiptare. Shqipëria, që nga mesjeta e deri në Rilindjen Kombëtare, ishte një vend me bashkëjetesë të rrallë fetare ndërmjet myslimanëve, ortodoksëve dhe katolikëve. Kjo bashkëjetesë u mbajt jo falë forcës së ndonjë institucioni fetar, por falë frymës popullore që vlerësonte më shumë shqiptarinë sesa fenë. Naim Frashëri, një nga ideologët e Rilindjes, shkruante: “Feja e shqiptarit është shqiptaria.” Ky parim përbën themelin e mendimit laik shqiptar — një ide që kërkonte të bashkonte kombin mbi baza kombëtare e arsimore, jo fetare. Në këtë periudhë, shkollat laike dhe përkthimet e librave arsimorë në gjuhën shqipe (si në Korçë, Shkodër e Gjirokastër) ishin aktet e para të emancipimit laik, që përmirësuan rolin tradicional të fesë, duke e bërë arsimin dhe dijen mjet të përbashkët për të gjithë.
Shteti shqiptar dhe vendosja e parimit laik. Pas shpalljes së Pavarësisë më 1912, për herë të parë në historinë shqiptare, u hodhën themelet e një shteti laik, ku të gjitha fetë njiheshin të barabarta përpara ligjit. Kushtetuta e vitit 1925 dhe më vonë ajo e 1946 theksonin ndarjen e shtetit nga feja. Kjo ishte një arritje e rëndësishme, sepse shmangu mundësinë që një fe e vetme të ketë pushtet mbi shtetin dhe ruajti unitetin kombëtar, ndryshe nga shumë vende të Ballkanit që u përplasën për arsye fetare. Në këtë periudhë, idetë laike nuk shkatërruan besimin, por përmirësuan raportin e fesë me jetën publike, duke e vendosur atë në një hapësirë më të ndershme, ku njerëzit mund të besonin lirisht pa ndikuar në çështjet shtetërore.
Ekstremi i ateizmit dhe mësimi historik. Periudha e ateizmit shtetëror (1967–1990) tregoi se ndarja e fesë nga shteti, nëse shndërrohet në luftë kundër fesë, sjell pasoja negative. Regjimi komunist e ndaloi fenë, shkatërroi qindra monumente kulti dhe dënoi shumë klerikë, duke e zëvendësuar besimin shpirtëror me kultin e partisë. Edhe pse kjo periudhë pati disa efekte pozitive në arsim dhe në barazinë formale midis feve, ajo çoi në varfërim shpirtëror dhe moral. Pas vitit 1990, me rivendosjen e lirive fetare, u rikthye balanca mes fesë dhe laicitetit, duke e bërë të qartë se laicizmi i vërtetë nuk është mohim i besimit, por garantim i tij në mënyrë të barabartë.
Laicizmi si garanci për bashkëjetesën sot. Në shoqërinë shqiptare të sotme, idetë laike janë bërë garanci për paqen fetare dhe tolerancën. Shteti shqiptar nuk favorizon asnjë besim, por mbron të drejtën për të besuar ose jo. Fetë funksionojnë lirshëm në harmoni, dhe ky është rezultat i traditës laike që përmirësoi rolin e fesë, duke e bërë pjesë të jetës kulturore, e jo të pushtetit. Institucione si Komiteti Shtetëror për Kultet, Marrëveshjet me komunitetet fetare, apo mësimet mbi tolerancën në shkolla, janë shembuj konkretë të kësaj bashkëjetese të përmirësuar.
Përfundimisht, nga Rilindja Kombëtare deri në ditët tona, idetë laike kanë qenë forca më përparimtare në zhvillimin e shoqërisë shqiptare. Ato nuk kanë mohuar fenë, por i kanë dhënë asaj një kuptim më të thellë dhe më njerëzor, duke e ndarë nga politika dhe duke e afruar me edukimin moral, kulturën dhe paqen shoqërore. Nëse fetë e kanë ndihmuar shqiptarin të mbijetojë shpirtërisht në shekuj, idetë laike e kanë ndihmuar të jetojë si qytetar i lirë, i barabartë dhe i bashkuar. Prandaj, mund të themi se idetë laike janë përmirësuese të ideve fetare, sepse ato i japin shoqërisë shqiptare bazën e arsyes, të respektit dhe të bashkëjetesës, pa të cilat asnjë komb nuk mund të ekzistojë në shekujt që vijnë.
