Dosjer 1924
Si arbëreshët i mblodhën këngët tradicionale të tre shekujve
Gëzim Llojdia
1.
Zëri i shekujve,thesari i këngëve arbëreshe dhe ruajtja e tij.Në zemër të Kalabrisë dhe Sicilisë,ku valët e Mesdheut puthin brigjet e lashta.Aty ku një thesar i gjallë kulturor ka sfiduar kohën dhe harresën.Ato janë këngët tradicionale të arbëreshëve.Këto melodi dhe vargje, të trashëguara brez pas brezi,nuk janë thjesht krijime artistike.Ato janë pulsi i një identiteti të fortë.Dhe një dëshmi e palëkundur e gjakut arbëror që rreh ende i gjallë,qindra vite larg atdheut amë.Në një kohë kur rrënjët kulturore rrezikojnë të zbehen.Dhe puna titanike e studiuesve dhe patriotëve arbëreshë për mbledhjen dhe ruajtjen e këtij thesari poetik dëshmon një përkushtim të jashtëzakonshëm.Ky ishte qëllimi i këtij dosieri që do të zhytet në historinë e kësaj përpjekjeje, duke sjellë në dritë zërat e autorëve të panjohur dhe figurave monumentale që siguruan mbijetesën e një trashëgimie të çmuar.Dhe një sinfoni të lashtë që vazhdon të jehojë edhe sot.
2.
Si këngët tradicionale shqiptare u ruajtën për tre shekuj në botën arbëreshe.Një dëshmi e gjallë e trashëgimisë arbërore dhe përpjekjeve titanike,për ruajtjen e saj vjen përmes penës së Trifon Guiderës.Më 26 janar 1924, T.Guidera shkruante për një botim të veçantë arbëresh.Ai botim i kushtohej thesarit të këngëve tradicionale shqiptare ruajtur me fanatizëm në botën arbëreshe për shekuj me radhë.Këto këngë, një pasuri e vyer, ishin më shumë se melodi.Ato ishin zëri i gjakut arbëror që rridhte ende i gjallë. Ky thesar poetik, i ruajtur me zell prej shekujsh në botën arbëreshe,dëshmonte për vitalitetin e pandërprerë të gjakut arbëror.
3.
Libri, i titulluar “Canti Tradizionali”, ishte rezultat i një pune kolosale.Siç thekson T.Guidera në shkrimin e tij për gazetën “Dielli” (Nr. 2661), ky vëllim kishte bashkuar ndër gjithë dorëshkrimet e tre shekujve, vjershat më të mira” të krijuara nga arbëreshët e Sicilisë.Qëllimi i tyre nuk ishte thjesht krijimi artistik.Ishte një akt thellësisht patriotik.Këta arbëresh të Sicilisë kishin shkruar me një dëshirë të flaktë, që “atdheu i gjyshërve të tyre, të kish një literaturë si të gjithë kombet e tjerë.”
Për T.Guiderën, kjo ishte një e vërtetë themelore: “dija dhe shkronjësa është shpirti i Atdheut.” Kjo vepër monumentale, “Canti Tradizionali”, dëshmon jo vetëm pasurinë folklorike të arbëreshëve, por edhe përkushtimin e tyre të palëkundur për të mbajtur gjallë gjuhën, kulturën dhe identitetin shqiptar përmes fjalës së shkruar dhe këngës, duke i rezistuar harresës së shekujve. Këto nuk ishin thjesht krijime poetike, ato ishin fryt i përpjekjeve të disa shqiptarëve të Sicilisë, të cilët i kishin shkruar me qëllimin e shenjtë që “atdheu i gjyshërve të tyre, të kish një literaturë si të gjithë kombet e tjerë”. Për T.Guiderën, ky vizion ishte thelbësor, sepse, siç thekson ai, “dija dhe shkronjësa është shpirti i Atdheut.”Kështu, përmes këtij vëllimi, arbëreshët jo vetëm që ruanin zërin e lashtë të paraardhësve, por hidhnin edhe themelet e një identiteti kulturor të dokumentuar dhe të qëndrueshëm.
4.
…Duke vijuar, Trifon Guidera thekson me admirim punën kolosale të Profesor Gjergj Schiros, duke e krahasuar atë me një bletë punëtore. Gj.Schiro, si një bletë, “ka vajtur duke thithur te lulet e gjithë këtyre dorëshkrimeve,” të cilat, me fat, iu shfaqën para syve.Këto dorëshkrime, të mbushura me “të ëmblin lëng” të poezisë arbëreshe, ai i ka shndërruar në mjaltë, duke ua shërbyer me mjeshtëri lexuesve.Guidera shpreh dëshirën që edhe lexuesit e gazetës “Dielli” të ngjepsen nga kjo pasuri, ashtu siç ai vetë e kishte taksuar (përzgjedhur) në numrin e përmendur.Për të ilustruar këtë thesar, ai përshkruan dy këngë të veçanta nga shekulli i XVII, të cilat i përkasin një vjershëtori të panjohur. …Autori thekson veçanërisht punën kërkimore të Profesor Gj.Schiros, e cila ka zgjatur përtej kornizave të thjeshta,duke përfshirë autorë dhe dorëshkrime nga një hark kohor prej tre shekujsh.Megjithatë, një rëndësi të veçantë zë zbulimi dhe përfshirja e poezive nga ky autor i panjohur i shekullit të XVII, duke dëshmuar thellësinë dhe shtrirjen historike të këtij koleksioni unik.
5.
Për të dëshmuar vlerën dhe bukurinë e këtij thesari poetik, autori nuk ngurron të ndajë me lexuesit disa vargje pikërisht nga poezia e atij autori të panjohur të shekullit të XVII.Si një dëshmi e gjallë e ndjenjave dhe shpirtit arbëresh të kohës.Këto vargje, të cilat Schirò i ka ruajtur me kujdes, shpalosin një dialog të ëmbël dhe plot nur mes dy të dashuruarish:
…”Në jetë u desha mirë, po një vashë, e s’ish litire, përse ish arbëreshe. Një mbërma për të luajrith i thashë: “Ti për s’munden t’ime je jatreshe.” Bëri buzën në gaz, po kur i thashë: Dëshurova edhe një herë të të kesh…” tha: Flasmë e mos gjëftojem aq trashë, përse dita ka sy e nata vesh…”
Kjo poezi, megjithë autorin e saj të panjohur, flet qartë për traditat dhe shpirtin arbëresh, duke prekur temën universale të dashurisë, por të vendosur në kontekstin specifik kulturor. Ajo është një dëshmi e qartë e pasurisë gjuhësore dhe artistike që është ruajtur dhe trashëguar brez pas brezi në zemrën e komunitetit arbëresh.
Për të dëshmuar vlerën dhe bukurinë e këtij thesari poetik. Autori nuk ngurron të ndajë me lexuesit disa vargje pikërisht nga poezia e atij autori të panjohur të shekullit të XVII, një dëshmi e gjallë e ndjenjave dhe shpirtit arbëresh të kohës. Këto vargje, të cilat Schirò i ka ruajtur me kujdes, shpalosin një dialog të ëmbël dhe plot nur mes dy të dashuruarish:
“Në jetë u desha mirë, po një vashë, e s’ish litire, përse ish arbëreshe. Një mbërma për të luajrith i thashë: “Ti për s’munden t’ime je jatreshe.” Bëri buzën në gaz, po kur i thashë: “Dëshurova edhe një herë të të kesh…” tha: “Flasmë e mos gjëftojem aq trashë, përse dita ka sy e nata vesh…”
Kjo poezi, megjithë autorin e saj të panjohur, flet qartë për traditat dhe shpirtin arbëresh.Duke prekur temën universale të dashurisë, por të vendosur në kontekstin specifik kulturor. Ajo është një dëshmi e qartë e pasurisë gjuhësore dhe artistike që është ruajtur dhe trashëguar brez pas brezi në zemrën e komunitetit arbëresh.
6.
Autori i shkrimit tonë e përshkruan këtë poezi arbëreshe si një “sinfoni të bukur”, të shkruar me një ëmbëlsi të veçantë dhe me një ritëm të pandërprerë. Megjithatë, befasia vjen kur ai zbulon autorësinë e vërtetë. Këto vargje, të cilat i analizuam më sipër, i përkasin zotit Giusepe Bracia, të krijuara në vitin 1752 në Palaco Adriano.Autori sjell më poshtë edhe vargjet e fundit të kësaj poeme arbëreshe,duke e plotësuar portretin e saj.Ai thekson se kjo poemë, si dhe shumë vjersha të tjera, janë marrë nga “Anacreontika””e Kryepriftit Nicola Brancato të shekullit të XVII. Brancato, një figurë monumentale, ishte themeluesi i Kolegjit të Shën Mërisë në Piana dei Greci.Ky Kolegj nuk ishte thjesht një institucion arsimor. Deri në kohën që flet autori ai ka qenë dhe vazhdon të jetë shkolla e këngëve të kishës shqipe.Një vatër ku është ruajtur dhe zhvilluar trashëgimia muzikore dhe gjuhësore arbëreshe. Ky zbulim thekson jo vetëm thellësinë historike të këtyre krijimeve, por edhe rëndësinë e institucioneve në ruajtjen e identitetit kulturor arbëresh ndër shekuj.
7.
Kjo pjesë vijon me një tjetër dëshmi të bukurisë së poezisë arbëreshe.Dhe duke sjellë vargje që evokojnë imazhe të pasura dhe një ndjenjë të thellë falënderimi ndaj krijimit. Autori ndan me ne këtë perlë poetike:
..Kjo trundafile plotë ves e mbledhur vetiu thotë: Stolitë që kam të kuqen lloje, të bukuren hije, Mi dha ynë Zot…
Këto vargje, që pasqyrojnë thjeshtësinë dhe thellësinë e shpirtit arbëresh, përshkruajnë trëndafilin si një simbol të bukurisë hyjnore, të dhuruar nga Zoti.Autori shpjegon se edhe kjo vjershë është marrë nga “Këngët e Isuthit” të At Brancatos, duke konfirmuar edhe një herë rëndësinë si një burim thelbësor dhe ruajtës i trashëgimisë poetike arbëreshe. Kjo lidhje e vazhdueshme me burimet e lashta thekson jo vetëm vlerën artistike të këtyre krijimeve, por edhe përkushtimin e Arbëreshëve për të ruajtur rrënjët e tyre gjuhësore dhe shpirtërore përmes fjalës së shkruar dhe këngës.
”Të dashur më dëfton/ e prire më gënjen/përse këto ndralle?/Në gji unë kam dorën ndenjë/e zembrën nge e njen/se ti me more…”
8.
Autori i shkrimit e vlerëson me entuziazëm të madh librin me vjersha të mbledhura nga Giusepe Kamasda, i datës 20 dhjetor 1871. Ai e përshkruan këtë vëllim si aq të bukur, saqë e ka shtyrë të ndajë me lexuesit një pjesë të konsiderueshme të tij. Ky dorëshkrim përmban një poezi që flet për përkushtimin dhe dëshirën e sinqertë për t’i shërbyer tjetri.Madje shprehur me një gjuhë plot ngrohtësi dhe mirëkuptim:
…Ti ke lig se kam menuar,
e sa ka nge të kam shkruar,
por mbi të gjitha ka me kesh be,
se aq shumë nuk i ftesë.
Me të flet unë kam një kollë
, që më bën të thatë e t’ hollë,
e gjirin më ka shqyer,
dhe trutë po mi ka nxjerrë.
Po nani që jam më mirë, jam e nxjerrë këtë detyrë,
e të them për sa vlej, për sa mundem dua të të shërbej.
Ti më jep po nderë e gëzim, kur dërgon ndonjë urdhërim,
se të njoh se je njeri, që do miq e gjëra.
Ja, ke atë që me të flet, unë dua mirë në këtë jetë.
Ashtu paç ditë të gjata, edhe gëzime me tupata.
Rrofte, shkofsh gjithë hajde!
Kujt mos t’idetë i rrafshin sytë!
…Kjo poezi, e mbushur me fjalë urimi dhe shprehje dashurie njerëzore,është një dëshmi tjetër e thellësisë shpirtërore dhe pasurisë gjuhësore të arbëreshëve.Ajo pasqyron jo vetëm aftësinë për të shkruar vargje me ndjenjë. Por edhe vlerat e miqësisë, shërbimit dhe mirësisë,të cilat janë thelbësore në kulturën e tyre.Përfshirja e kësaj vepre nga Giusepe Kamasda thekson më tej shtrirjen e gjerë dhe vazhdimësinë e traditës poetike arbëreshe ndër shekuj.
9.
Autori i shkrimit vijon thellimin në thesarin e këngëve arbëreshe.Si dhe duke theksuar se mes krijimeve të bukura ka edhe vepra që u përkasin autorëve të spikatur, siç janë vjershat e ish-deputetit Pietro Chiara nga Palaco Adriano.Ai e cilëson rrjedhshmërinë poetike të P.Chiara-s si një “lumë” dhe përmend veçanërisht një nga poezitë e tij më prekëse, e shkruar për vdekjen e zonjës Jakine Masi Bennici në vitin 1873. Kjo poezi është një shembull i shkëlqyer i aftësisë së poetëve arbëreshë për të trajtuar tema universale me ndjeshmëri të thellë:
…Te ky varr ku ajo pushon, gjithë lulëzuar me kurora, rinë përzier vdekja e gjalla, lypi e gëzimi, zjarrmi e bora. Sa kujtime te një gur! Klajni gjithë me të qeta vajtime. Lulja e varrit vetëm rritet me kujtime, lotë, shterime…”
…Këto vargje mbartin një peshë të madhe emocionale, duke ndërthurur imazhet e jetës dhe vdekjes, Të gëzimit dhe pikëllimit, si dhe të kujtesës së paharrueshme. Poezia e Pietro Chiara-s dhe përfshirja e saj në këtë koleksion thekson jo vetëm larminë tematike të krijimtarisë arbëreshe.Por edhe rolin e poezisë si një mjet për të përballuar dhe shprehur dhimbjen, duke ruajtur kështu historitë dhe ndjenjat e komunitetit ndër breza.
10.
Shkrimi thellohet më tej,duke sjellë në vëmendje figurën impozante të atdhetarit të vjetër, Dr. Agostino Ribeku nga Shën Mitër Korona, siç e përshkruan me mjeshtëri Llambi Gjergu. “Kush nuk e ka dëgjuar këtë atdhetar të flaktë dhe kush nuk e njehë?” pyet autori retorikisht, duke nënkuptuar se veprat e tij janë të njohura dhe të vlerësuara.
Ai thekson se bashkatdhetarët i kanë kënduar veprat e tij “shumë të shtrenjta”, për të cilat Ribeku krenohet dhe të cilave u ka kushtuar shpirt e zemër.
11.
Lajmi i mirë për lexuesit ishte se atë kohë shtyllat letrare të gazetës kombëtare,do t’i kushtohen gjerësisht jetës së këtij patrioti të vjetër. Ribeku ka luajtur një rol të madh dhe aktiv në “çështjen e bukur të çështjes sonë”, duke qëndruar krah për krah me të pavdekshmin vjeshtor Jeronim De Rada. Ky bashkëpunim ndodhi në një kohë kur diplomacia evropiane “pa me të drejtë” ekzistencën e një “popull me famë”, që luftonte me gjak për lirinë e vet.Përpjekjet e Ribekut, si politikë ashtu edhe letrare, e bëjnë atë një nga faktorët kyç të Rilindjes sonë Kombëtare. Autori argumenton se as njerëzit e mëdhenj të sotëm nuk mund ta mohojnë këtë fakt,duke shtuar se Ribeku ka pasur, dhe pa dyshim mund të ketë, letërkëmbime me ta. Kjo dëshmi e fundit thekson vazhdimësinë e një trashëgimie intelektuale dhe patriotike, që lidh brezat e arbëreshëve në përpjekjen e tyre për ruajtjen e identitetit kombëtar.
12.
Homeri i patriotizmit dhe një poezi për Agostino Ribekun.Për të vulosur homazhin ndaj figurës së Dr. Agostino Ribekut, autori ndan me lexuesit një poezi të botuar më 15 prill 1924. Pikërisht nga Shën Mitër Korona.Kjo poezi është një dëshmi e gjallë e vlerësimit dhe dashurisë së komunitetit arbëresh për patriotët e tyre, si dhe një thirrje për vazhdimësinë e trashëgimisë:
…”Të lumtë, arbëreshë, që në ato dejet e tua Lëvrin ai gjak i fisit tonë bujar! Për dhuratën e vyer që më ke bërë mua, Të falënderoj tepër, o atdhetar. Shoh në atë zemra jote u përvëlua Për një qëllim të bukur kombëtar. Përgjithësisht, arbëreshë, unë fort ju dua, Për kujtimin që keni te dheu i parë. Dhe ti vazhdo punën tënde të filluar Në kohën kur i madhi vjershëtor I palli botës çështjen e harruar, Atë çështje që sot të lirë shënon Popullin tonë, popullin arbëror, Që mirënjohës ju është dhe ju nderon.”
…Kjo poezi është kulmi i dëshmisë për përkushtimin e arbëreshëve ndaj rrënjëve të tyre. Ajo lartëson jo vetëm figurën e A.Ribekut, por edhe gjakun arbëror që ruan gjallë identitetin kombëtar.Vargjet shërbejnë si një mirënjohje për ata që punuan për çështjen kombëtare, duke e lidhur A.Ribekun drejtpërdrejt me epokën e Jeronim De Radës, “të madhit vjershëtor” që “i tregoi botës çështjen e harruar”.Kjo çështje ,shënon lirinë e popullit arbëror, i cili mbetet mirënjohës dhe nderon ata që luftuan për të. Poezia, në thelb, përmbyll një cikël dëshmish që tregojnë se këngët dhe poezitë arbëreshe janë më shumë se art. Ato janë shpirti i një kombi.Ato janë një arkivë e gjallë e historisë, ndjenjave dhe përpjekjeve të tij.
13.
Këngët e shekujve, të mbledhura me aq kujdes dhe përkushtim nga figura si Trifon Guidera, Profesor Gjergj Schiro, dhe të shkruara nga poetë si Giusepe Bracia, Giusepe Kamasda apo Pietro Chiara, nuk janë thjesht relike të së shkuarës vitit 1924. Në katundet arbëreshe, këto këngë vazhdojnë të jetojnë, të këndohen e të mësohen, duke formuar shtyllën kurrizore të identitetit kulturor.Në këto vargje bëhet fjalë për vititn 1924. Ato janë më shumë se melodi dhe vargje.Janë një urë lidhëse me paraardhësit, një dëshmi e gjallë e rezistencës dhe dashurisë për gjuhën dhe traditat.Këngët arbëreshe frymëzojnë brezat e rinj të eksplorojnë rrënjët e tyre, duke ruajtur gjuhën, duke organizuar festivale dhe duke u siguruar që zëri i Arbërit të mos shuhet .Ato shërbejnë si një kujtesë e fuqishme se kultura është një forcë dinamike,që evolon, por nuk harron kurrë burimin e saj.
