Manjola Nasi
Sot është 160-vjetori i lindjes së Andon Zakos, ose ndryshe, Çajupit. Nuk mund të thuhet se është lënë pas dore në historinë e letërsisë shqipe, po për mua nuk i zihet emri në gojë sa i takon.
Për vete, kam një lidhje personale me veprën e tij, që ma bën shumë të dashur. Dua ta tregoj sot, për ta përkujtuar në mënyrën time këtë pasuri që e kemi të gjithë bashkë:
Qëkur isha shumë e vogel, e kisha të vështirë të më zinte gjumi. Asnjëherë pa përralla, asnjëherë pa këngë. Pas 8-orëshit të punës dhe gjithë ç’vinte më pas, prindërit e mi e gjenin mirësinë të më bënin këtë përcjellje të ëmbël: mami me zërin e bukur dhe me këngët e zonës së saj, kurse babi me të njëjtën përrallë tërkuzë që nuk mbaronte pa fjetur unë, ose me një si tip kënge, që domethënë poezi të mërmëritura me njëfarë melodie. Dhe poezitë ishin thuajse gjithmonë të Çajupit tonë të mirë. “Po ku janë për fëmijë ato?” mund të thotë njëri apo tjetri. Dëgjo, ne jemi popull që i presim krushqit me “koka në Stamboll, trupi në Janinë” (që në fakt ka tekst të Kadaresë), me “Minush Agën”, “Çelo Mezanin” e kërcejmë e hidhemi me to e të tilla nëpër dasma, kështu që s’e kuptoj ku e keni fjalën. Për mua “Misiri”, “Fshati im”, “Vaje” dhe sidomos “Kurbeti” ishin mënyra më e bukur për ta mbyllur ditën. Kunupi, Evgjenia, Mitroja e të tjerë ishin shokët e mi të përhershëm. Kur u rrita pak, Mitroja nuk e vriste më gruan, se unë mërzitesha, kështu që babi i stiste rimat që Mitroja ta kuptonte të vërtetën në kohë dhe pushka të mos kriste.
Babi, baba i tre vajzave, ishte i pari njeri që më futi në kokë ide feministe. Ose Çajupi, nëpërmjet babit, të dy në bashkëpunim për t’i treguar një vajze të vogël sa e padrejtë mund të behej bota me të po të mos ta kishte mendjen.
Po përtej kësaj, me ato poezi, të dy Andonët e lindur në dy anët e kundërta të të njëjtit mal më mësuan ta shikoj natyrën si diçka që s’bën të humbasë në sfondin e të përditshmes; nuk duhet lënë pa u vënë re gjuha e saj e ngjyrave të forta të jugut dhe ai ritëm bujar, i natyrshëm i fjalëve të thëna me kujdes, që ia imiton asaj tingujt, zhurmat dhe zërat nga të cilat më rrethohej fëmijëria.
Edhe pa Çajupin, njerëzit me të mirat dhe të këqijat e tyre aty janë për të gjithë. Aty është për të gjithë edhe natyra. Po duhet një sy që do dhe di t’i shikojë, një mendje që di dhe përkushtohet t’i lexojë. Këtë bëjnë njerëz si Çajupi, pastaj na mëkojnë e na mësojnë dhe ne, po të duam.
Ta kujtojmë poetin tonë të çmuar, sot e përditë. I ka shokët të rrallë.
