Llazar Syziu
Historia sociale e shqiptarëve nga viti 1912 deri në ditët tona është historia e një shoqërie që ka kaluar nga një strukturë fisnore para-moderniste në një shoqëri urbane dhe individualiste, por pa një konsolidim të plotë institucional, siç ka ndodhur në vendet me organizim social të përparuar. Ky transformim nuk ka qenë linear: ai është ndërprerë nga luftëra, ideologji ekstreme, tranzicione të vështira dhe emigrim masiv. Pikërisht kjo ndërthurje e faktorëve e bën evolucionin social të shqiptarëve unik në Europë.
1912–1920: Shteti i ri dhe shoqëria fisnore. Pas shpalljes së pavarësisë, Shqipëria trashëgoi struktura të thella fisnore e patriarkale, ku besnikëria ndaj fisit dhe kanunit dominonte mbi besnikërinë ndaj shtetit. Deri në vitin 1912, më pak se 5% e popullsisë dinte shkrim e këndim, ndërsa ekonomia ishte kryesisht bujqësore. Familja e zgjeruar ishte institucioni kryesor social, dhe rolet gjinore ishin të pandryshueshme. Krahasuar me vendet e përparuara të asaj kohe—Suedia, Danimarka, Zvicra—Shqipëria ishte disa dekada, madje shekuj, prapa. Vendet e Europës Perëndimore kishin shtete të konsoliduara, administratë moderne dhe arsim të detyrueshëm, ndërsa Shqipëria ishte ende në fazën parakombëtare. Barazia gjinore në Skandinavi fillonte të marrë formë, ndërkohë që për gratë shqiptare pjesëmarrja në jetën publike ishte pothuajse e pamundur.
1920–1939: Modernizim i ngadaltë nën shtetin e Zogut. Periudha e Zogut shënoi përpjekjet e para serioze për të ndërtuar një shtet modern. U zhvilluan institucionet, u hapën shkolla, u konsolidua administrata publike dhe u vendosën themelet e identitetit kombëtar. Megjithatë, urbanizimi mbeti minimal, analfabetizmi tejkalonte 80%, dhe shoqëria rurale vijoi të dominonte vendimmarrjen sociale. Në këtë kohë, Europa Perëndimore po krijonte shtete sociale moderne, me sigurime shoqërore, të drejta të punëtorëve dhe administratë funksionale. Në krahasim, Shqipëria ishte ende në fazën që Europa kishte kaluar në shekullin XVIII–XIX. Përpjekjet modernizuese të Zogut, megjithëse të sinqerta, u kufizuan nga mungesa e kapitalit, infrastruktura e dobët dhe rezistenca e strukturave tradicionale.
1939–1944: Lufta, pushtimi dhe përçarja sociale. Pushtimi italian dhe gjerman solli kaos, varfëri dhe polarizim politik. Shoqëria shqiptare u nda në kampe të thella ideologjike—komunistë dhe nacionalistë—duke humbur kohezionin shoqëror në një moment kur vendet e përparuara, megjithëse në luftë, ruajtën institucione solide dhe tradita demokratike. Shqipëria mbeti një shoqëri me institucione të brishta dhe kapacitete minimale administrative.
1945–1960: Socializmi i hershëm dhe shpërbërja e traditës. Pas Luftës së Dytë Botërore, regjimi komunist ndërmori transformimin më të madh social në historinë e vendit. U shkatërruan strukturat feudale, u kolektivizua toka dhe u ndërtua një platformë arsimore masive. Analfabetizmi ra ndjeshëm, gratë fituan të drejtën ligjore për pjesëmarrje publike, dhe shteti u shndërrua në organizatorin kryesor të jetës sociale. Megjithatë, ky modernizim ishte autoritar dhe i detyruar. Ndërsa vendet perëndimore po ndërtonin shtete mirëfilli sociale, të bazuara mbi liritë individuale, Shqipëria ndërtoi një sistem ku kolektivizimi dhe ideologjia zëvendësuan zhvillimin natyror të shoqërisë civile.
1960–1985: Izolimi total dhe shoqëria e mobilizuar ideologjikisht. Kjo periudhë përfaqëson ndarjen më të thellë të Shqipërisë nga bota. Izolimi ekonomik dhe kulturor e shndërroi vendin në një shoqëri të mbyllur, ku qytetet modernizoheshin vetëm formalisht ndërsa ekonomia mbetej primitive. Familjet kontrolloheshin në çdo aspekt nga shteti, dhe njeriu i ri socialist ishte paradigma e sjelljes së kërkuar. Në të njëjtën kohë, vendet e përparuara kaluan nëpër emancipim kulturor, lëvizje për të drejtat civile, revolucione socialo-kulturore dhe konsolidim të demokracive sociale. Ndërsa bota hapej dhe modernizohej, Shqipëria thellonte izolimin.
1985–1991: Shpërbërja e modelit socialist. Vitet e fundit të komunizmit shënuan rënien e autoritetit të shtetit dhe rritjen e pakënaqësisë. Sistemi socialist nuk mund t’i përgjigjej më krizave ekonomike dhe presionit ndërkombëtar. Në kontrast, vendet e Europës Lindore filluan tranzicionin me institucione të pjesshme demokratike, ndërsa Shqipëria u gjend në prag kolapsi total.
1991–2000: Tranzicioni i dhimbshëm dhe emigrimi masiv. Rënia e komunizmit solli lirinë politike, por edhe kaos social. Emigrimi masiv transformoi strukturën demografike dhe familjare. Rikthimi i pronës private shkaktoi konflikte, ndërsa kolapsi i vitit 1997 minoi besimin te shteti. Familjet u shndërruan në njësi mbijetese, ndërsa urbanizimi u zhvillua në mënyrë të pakontrolluar. Krahasuar me vendet e përparuara, Shqipëria hyri në kapitalizëm pa klasa të mesme, pa institucione dhe pa kapital social. Kjo krijoi një hendek të madh mes modernizimit kulturor dhe atij institucional.
2000–2010: Konsolidimi i ngadalshëm dhe hapja kulturore. Në fillim të mijëvjeçarit të ri, Shqipëria përjetoi stabilizim të pjesshëm. Arsimimi u përmirësua, u ndërtua një klasë e mesme e mbështetur nga dërgesat e emigrantëve, dhe ndikimi kulturor perëndimor u rrit ndjeshëm. Megjithatë, korrupsioni, informaliteti dhe mungesa e meritokracisë vazhduan të frenojnë zhvillimin shoqëror. Në krahasim, vendet skandinave dhe perëndimore kishin institucione të konsoliduara, besim të lartë shoqëror dhe politika sociale të avancuara. Shqipëria mbeti në fazën e “modernizimit të vonuar”.
2010–2020: Globalizim kulturor dhe brishtësi institucionale? Kultura urbane shqiptare u globalizua me shpejtësi: normat ndaj familjes, martesës dhe seksualitetit u afruan me ato të Europës Perëndimore. Megjithatë, emigrimi i profesionistëve, pabarazia ekonomike dhe varfëria rurale krijuan një shoqëri të fragmentuar. Roli i grave në arsim dhe punësim u rrit, por pabarazitë strukturore mbetën. Vendet e përparuara shënuan rritje të kohezionit social dhe mirëqenies, ndërsa Shqipëria vijoi të ketë institucione të dobëta dhe besim publik të ulët.
2020–2025: Urbanizim i shpejtë, depopullim dhe modernizim i papërfunduar. Shqipëria e sotme karakterizohet nga emigrim i nivelit të lartë, boshatisje e zonave rurale dhe rritje e urbanizimit. Familjet e vogla dhe individualizmi bashkëjetojnë me mungesën e sigurisë ekonomike dhe institucionale. Shqiptarët ndjekin norma kulturore moderne, por institucionet e vendit mbeten prapa niveleve të Europës së zhvilluar. Në këtë fazë, Shqipëria ngjan me shoqëritë perëndimore të viteve 1960–1970: modernizim kulturor i shpejtë, por me shtet të dobët dhe pabarazi të mëdha. Ndërsa Skandinavia ofron modele të barazisë së thellë sociale dhe institucione efikase, Shqipëria mbetet e varur nga emigrimi dhe remitancat.
Përfundimisht nga viti 1912 deri sot, shoqëria shqiptare ka përjetuar një transformim të thellë: nga fisnore në socialiste, dhe më pas në postmoderne dhe të hapur ndaj botës. Megjithatë, ndryshe nga vendet e përparuara, Shqipëria nuk ka pasur vazhdimësi institucionale, stabilitet ekonomik apo traditë të konsoliduar të shtetit ligjor. Rezultati është një shoqëri me modernizim kulturor të shpejtë, por me institucione që ecin me ritme më të ngadalta. Krahasimi me vendet e avancuara tregon se ndërsa kultura sociale shqiptare është afruar shumë me Perëndimin, struktura institucionale, besimi social dhe siguria ekonomike mbeten ende sfidë e hapur.
Shqipëria është një vend që modernizohet, por nuk e ka mbyllur ende ciklin e modernizimit.
Nuk besoj të gjendet bir shqiptari që të heqi ndonjë presje nga kjo polemikë me botën e civilizuar…!
