Llazar Syziu
Historia shqiptare ka disa burra që nuk jetuan gjatë në paqe, por jetuan gjatë në kujtesë. Njëri prej tyre është Bajram Curri një emër që nuk lexohet, por dëgjohet si jehonë mali.
Ai nuk erdhi në jetë për të qenë i qetë. Lindi në një kohë kur Shqipëria nuk ishte ende shtet, por një ide që rrihte në gjoksin e njerëzve. Në fundin e shekullit XIX, kur Perandoria Osmane po plakej dhe kombet e Ballkanit po zgjoheshin, Bajram Curri u rrit jo në shkolla, por në odat e burrave dhe në shpatet e maleve. Aty mësoi ligjin e vetëm që njihte: liria nuk kërkohet, merret.
Ai nuk ishte teoricien. Nuk shkruante traktate, nuk mbante fjalime të gjata. Por dinte të fliste me një gjuhë që të gjithë e kuptonin: pushkën. Në kryengritjet e viteve 1910–1912, ai u bë një nga ata burra që nuk pyesnin sa ishte armiku, por ku ishte. Kur shpërtheu rruga drejt Shpalljes së Pavarësisë së Shqipërisë, ai nuk ishte në sallat e Vlorës, por në male —sepse Shqipëria e tij nuk ishte vetëm një akt, ishte një tokë që duhej mbrojtur.
Dhe pikërisht aty fillon tragjedia e tij. Sepse për Bajram Currin, pavarësia nuk ishte fundi i luftës. Ishte fillimi i saj. Kosova mbeti jashtë kufijve, dhe ai nuk e pranoi këtë si një fakt politik, por si një padrejtësi historike. Për të, kufijtë nuk ishin vija në hartë, por plagë në trup. Ai luftoi kundër të huajve, por edhe kundër shqiptarëve kur mendonte se po gabonin. Në këtë pikë, historia bëhet më e ashpër. Sepse Bajram Curri nuk dinte të bëjë kompromis dhe në politikë, ky është një mëkat që paguhet shtrenjtë.
Kur në vitin 1924 shpërtheu Revolucioni i Qershorit, ai u rreshtua përkrah Fan Nolit. Nuk ishte zgjedhje ideologjike e rafinuar; ishte zgjedhje instinktive: ai ishte gjithmonë me ata që premtonin ndryshim. Por revolucioni zgjati pak. Dhe kur Ahmet Zogu u kthye në pushtet, historia mori kthesën e zakonshme: fitimtarët shkruajnë ligjin, të mundurit ngjiten maleve.
Bajram Curri u kthye atje ku kishte qenë gjithmonë më i fortë — në veri, në gurët dhe në shpellat që e njihnin më mirë se njerëzit. Por kësaj here ishte ndryshe. Nuk ishte më një luftë për të fituar. Ishte një luftë për të mos u dorëzuar. Në mars të vitit 1925, ai u rrethua në Dragobi. Nuk kishte shumë burra me vete. Nuk kishte dalje. Nuk kishte as iluzione. Historia, që dikur e kishte ngritur si simbol, tani po e shtynte drejt fundit të tij. Dhe ai bëri atë që bëjnë njerëzit që nuk pranojnë të mposhten: vendosi vetë për fundin.
Në marsin e vitit 1925, malet e Dragobisë nuk ishin më vetëm gurë dhe dëborë. Ato ishin bërë një rreth i ftohtë hekuri. Një rreth që ngushtohej ngadalë, pa zhurmë, pa mëshirë. Bajram Curri e dinte. Jo sepse dikush ia kishte thënë me fjalë të drejtpërdrejta — në ato male askush nuk kishte nevojë për shpjegime — por sepse heshtja kishte ndryshuar tonin. Sepse gjurmët e të huajve dhe të bashkëkombësve që po afroheshin nuk ishin më thjesht gjurmë; ishin një mesazh i qartë: historia kishte vendosur të mbyllte një kapitull.
Ai nuk ishte më ai prijësi që dikur zbriste në kuvende me zërin që i dridhte fjalët e burrave. Nuk ishte më ai që ngrinte malësorët në besë e në pushkë. Ishte një njeri i mbetur me pak shokë, me pak rrugë, dhe me shumë kujtime. Dragobia atë ditë nuk ishte strehë. Ishte fund. Në të vërtetë, fundi kishte nisur më herët — jo në atë mars, por në çastin kur Shqipëria nisi të ndryshonte fytyrë. Kur idealet e luftës për liri u përplasën me realitetin e një shteti që po ndërtohej mbi rendin, mbi kontrollin, mbi frikën. Dhe shpesh, mbi harresën e atyre që e kishin bërë të mundur atë liri. Bajram Curri nuk e pranoi kurrë lehtë këtë ndryshim. Ai ishte nga ata njerëz që besonin se pushka nuk ishte thjesht mjet, por besë. Dhe kur besa thyhet, nuk ka më politikë — ka vetëm tragjedi.
Në Dragobi, bora binte pa ngut, sikur edhe natyra të mos donte të ishte dëshmitare e asaj që po afrohej. Burrat pranë tij shikonin njëri-tjetrin pa folur. Fjalët ishin bërë të panevojshme. Të rrezikshme madje. Sepse e vërteta ishte e thjeshtë dhe e rëndë: nuk kishte dalje. Dhe është pikërisht në këto çaste kur njeriu nuk lufton më për fitore, por për dinjitet. Ata që e kanë parë historinë vetëm si një varg betejash, nuk e kuptojnë këtë moment. Por historia, në të vërtetë, shpesh kulmon jo në fitore, por në vetmi. Bajram Curri mbeti vetëm përballë asaj vetmie. Nuk kishte më nevojë për vendime të mëdha strategjike. Nuk kishte më urdhra për të dhënë. Kishte vetëm një çast të gjatë, të rëndë, ku njeriu përballet me hijen e vet dhe me idenë se gjithçka që ka mbrojtur, po mbyllet jo me lavdi, por me rrethim.
Dhe atëherë ndodhi ajo që historia e kujton me heshtje, sepse nuk di si ta thotë me zë të lartë.
Ai nuk priti të merrej. Sepse disa burra, kur e ndjejnë se janë shndërruar në simbol të një beteje të humbur, nuk pranojnë të bëhen as trofe dhe as lajm i keq në duart e të tjerëve. Ata zgjedhin fundin si një formë të fundit lirie. Në atë çast, në Dragobi, nuk u dëgjua vetëm një krismë. U dëgjua mbyllja e një epoke. Dhe më pas, gjithçka u kthye në atë qetësi të ftohtë malore, ku era nuk tregon histori, por vetëm i fshin ato ngadalë, sikur të mos kenë ekzistuar kurrë.
Por historia, ndryshe nga era, mban mend. Dhe e mban mend Bajram Currin jo thjesht si një njeri që ra në Dragobi, por si një figurë që zgjodhi të mos përkulet deri në fund —edhe kur fundi nuk ishte më fitore, por vetëm dinjitet. Më 29 mars 1925, Bajram Curri vrau veten. Nuk ishte një akt dëshpërimi i thjeshtë. Ishte një akt i fundit kontrolli. Ai nuk donte të bëhej trofe. Nuk donte të shfaqej si i mundur. Në një farë mënyre, ai fitoi betejën e fundit: askush nuk e pa të dorëzuar.
Pas vdekjes, ai u bë më i madh se në jetë. Sepse njerëzit harrojnë politikanët, por nuk harrojnë ata që nuk u përkulën. Emri i tij iu dha një qyteti Bajram Curri por në të vërtetë, ai nuk i përket një vendi të vetëm. Ai i përket një ideje: se liria është më e rëndësishme se jeta. Dhe kjo është arsyeja pse Bajram Curri nuk është thjesht një figurë historike.
Ai është një pyetje që historia ia bën çdo brezi: Sa larg je i gatshëm të shkosh për atë që beson?
