Gëzim Llojdia
1.
Pyetja nëse Vincenzo Coronelli, ky gjeograf, hartograf, shpikës dhe murg venecian, ka qenë fizikisht në Vlorë dhe nëse disa gravura të Gjirit të Vlorës pasqyrojnë dorën e tij, mbetet me interes të veçantë për historinë dhe ikonografinë e qytetit. Përgjigjja më e thjeshtë dhe logjike është se ai duhet të ketë qenë, ose të paktën të ketë pasur informacion të drejtpërdrejtë dhe të detajuar për këtë zonë. Kjo për faktin se Coronelli ishte gjeografi dhe hartografi zyrtar i Republikës së Venecias dhe vështirë se mund të imagjinohet një autor tjetër më i përshtatshëm se ai për realizimin e këtyre gravurave, të cilat tregojnë njohuri të sakta topografike dhe strategjike të Gjirit të Vlorës.
2.
Kush ishte P.V.M. Coronelli?I njohur si Padër Vincenzo Maria Coronelli, ai lindi më 16 gusht 1650 dhe vdiq më 9 dhjetor 1718. Coronelli ishte gjeograf, hartograf, shpikës, botues, printer, piktor dhe murg françeskan venecian. Ai konsiderohet si një nga globemaker ët më të famshëm të shekullit XVII, i njohur veçanërisht për atlaset dhe globet e tij monumentale.
Vincenzo Coronelli lindi, me shumë gjasë në Venecia, si fëmija i pestë i një rrobaqepësi venecian me emrin Maffio Coronelli. Në moshë shumë të re, rreth dhjetë vjeç, ai u dërgua në qytetin e Ravenës për t’u formuar si praktikant në gravurë në dru. Në vitin 1663 u pranua në rendin françeskan dhe u bë rishtar në 1665.
Në vitin 1671 hyri në manastirin e Santa Maria Gloriosa dei Frari në Venecia. Një vit më pas, me urdhër të rendit, u dërgua në Kolegjin e Shën Bonaventurës dhe të Shën Apostullit në Romë, ku në vitin 1674 mori titullin Doktor i Teologjisë. Ai u shqua veçanërisht në studimet e astronomisë dhe të Euklidit.
Pak para vitit 1678, Coronelli filloi të punonte si gjeograf dhe u autorizua të realizonte një seri globesh tokësore dhe qiellore për Ranuccio II Farnese, Dukën e Parmës. Çdo glob ishte punuar me përpikëri të jashtëzakonshme dhe kishte një diametër prej rreth 175 cm. Puna e tij impresionoi aq shumë Dukën, saqë Coronelli u emërua teolog personal i tij.
Ndërmjet viteve 1681–1683, Coronelli punoi në Paris, ku realizoi një palë globesh gjigante me diametër 3.85 metra për Luigjin XIV, Mbretin e Francës. Këto globe ndodhen sot në Bibliotekën Kombëtare të Francës dhe përbëjnë një nga arritjet më të mëdha të kartografisë baroke evropiane.
Fama e Coronellit si teolog dhe dijetar u rrit vazhdimisht dhe në vitin 1699 ai u emërua At i Përgjithshëm i rendit françeskan. Për shkak të reputacionit të tij, ai punoi në disa vende evropiane, për t’u kthyer përfundimisht në Venecia në vitin 1705.
Në Venecia ai filloi projektin e tij madhor kozmografik dhe botoi vëllimet e famshme të “Atlante Veneto”, i konsideruar si atlasi i parë i madh i prodhuar në Itali. Po në këtë qytet, Coronelli themeloi Accademia Cosmografica degli Argonauti, e cila konsiderohet një nga shoqëritë më të vjetra gjeografike në botë. Ai mbajti gjithashtu titullin Cosmographer zyrtar i Republikës së Venedikut.
Ndër veprat e tij më të rëndësishme janë edhe gjashtë vëllimet e “Biblioteca Universale Sacro-Profana”, një lloj enciklopedie me rend alfabetik, që synonte të përfshinte dijen e kohës në një formë moderne, edhe pse projekti mbeti i papërfunduar.
Një shkrimtar dhe botues i palodhur, Coronelli botoi mbi 140 vepra gjatë jetës së tij dhe krijoi qindra harta dhe gravura. Ai e kaloi pjesën më të madhe të jetës në Venecia, në manastirin e Santa Maria Gloriosa dei Frari, ku edhe vdiq në moshën 68-vjeçare.
Trashëgimia e Vincenzo Coronellit mbetet themelore për historinë e kartografisë evropiane dhe për zhvillimin e gjeografisë moderne.
3.
Gravurat e Vlorës dhe datimi i tyre.
Gravura e parë mban titullin “Porti i Vlorës në Shqipëri” dhe daton në vitin 1688. Citimi bibliografik është si vijon: Coronelli, Vincenzo. Republika e Venedikut, f. IV. Qytete, kala dhe vende të tjera kryesore të Shqipërisë, veçanërisht ato të zotëruara nga Venedikasit, të përshkruara dhe të paraqitura nga Vincenzo Coronelli, Venecia, 1688.
…Nga kjo gravurë bie në sy mbishkrimi “Vallona”, me të cilin autori ka treguar qartë vendndodhjen e portit detar. Që nga lashtësia, portet kanë qenë pika kyçe kontakti për mjetet lundruese dhe nyje të rëndësishme të tregtisë dhe komunikimit detar. Në këtë kuptim, edhe porti i Vlorës do të kishte qenë domosdoshmërisht objekt i vëmendjes së hartografit zyrtar të Republikës së Venedikut.
Datimi i kësaj gravure i përket vitit të largët 1688, çka përkon me periudhën e aktivitetit më intensiv kartografik të Coronellit në hapësirën e Adriatikut dhe Jonit.
…Një tjetër gravurë e po këtij autori, e po këtij viti, paraqet ishullin e Sazanit, me mbishkrimin “Saseno – Golfo di Lodrino”, duke dëshmuar rëndësinë strategjike të këtij ishulli për kontrollin e hyrjes në Gjirin e Vlorës.
Pyetja nëse Coronelli ka qenë fizikisht në Vlorë mbështetet në faktin se ai ka realizuar një numër të konsiderueshëm gravurash gjatë vitit 1688, jo vetëm për Vlorën dhe portin e saj, por edhe për kështjellën e Vlorës, kështjellën e Kaninës, si dhe për qytete e fortifikime të tjera të bregdetit shqiptar dhe adriatik, nga Durrësi deri në Budva. Saktësia topografike dhe detajet strategjike të këtyre gravurave përforcojnë bindjen se ato janë ose rezultat i vëzhgimeve të drejtpërdrejta në terren, ose i një informacioni shumë të detajuar të mbledhur në mënyrë sistematike.
4.
Forcimi i argumentit historik dhe lidhja me kontekstin ushtarak venecian të shek. XVII.
Argumenti mbi praninë e mundshme të Vincenzo Coronellit në Vlorë dhe mbi autorësinë e tij të drejtpërdrejtë në gravurat e vitit 1688 nuk mund të trajtohet vetëm në nivel stilistik apo ikonografik, por duhet parë në kontekstin e strategjisë ushtarake dhe detare të Republikës së Venedikut në fundin e shekullit XVII.
Viti 1688 përkon me kulmin e Luftës së Madhe Turko-Veneciane (1684–1699), një konflikt në të cilin Republika e Venedikut ishte thellësisht e përfshirë në përpjekjet për të kontrolluar hapësirat strategjike të Adriatikut dhe Jonit. Në këtë kuadër, Gjiri i Vlorës, porti i saj natyror dhe ishulli i Sazanit, përbënin pika kyçe për lundrimin, furnizimin dhe vëzhgimin detar, si dhe për balancimin e fuqisë osmane në bregdetin shqiptar.
Roli i Coronellit si Cosmographer zyrtar i Republikës së Venedikut e vendos atë në qendër të këtij aparati shtetëror ushtarak dhe informativ. Hartat dhe gravurat e tij nuk kishin vetëm vlerë përshkruese, por shërbenin si instrumente strategjike, të përdorura nga Senati venecian dhe nga komandat detare për planifikimin e operacioneve ushtarake. Për këtë arsye, saktësia topografike e gravurave të Vlorës, Kaninës, Sazanit dhe qyteteve të tjera bregdetare nuk mund të jetë rastësore.
Në gravurën e Portit të Vlorës, përdorimi i emërtimit “Vallona”, orientimi i vijës bregdetare, pozicionimi i hyrjes së gjirit dhe raporti i portit me territorin përreth tregojnë një njohje të thellë të terrenit. Po kështu, gravura e Sazanit (Saseno – Golfo di Lodrino) thekson rëndësinë strategjike të ishullit si pikë kontrolli mbi hyrjen e gjirit, një element thelbësor në doktrinën detare veneciane të kohës.
Në këtë kontekst, ekzistojnë dy mundësi historikisht të qëndrueshme:
Së pari, që Coronelli të ketë qenë vetë në terren, gjatë ose pak para vitit 1688, duke shoqëruar misione detare ose ekspedita vrojtuese veneciane.
Së dyti, që ai të ketë pasur akses në raporte ushtarake, skica inxhinierike dhe dëshmi të drejtpërdrejta të kapitenëve dhe inxhinierëve venecianë, të mbledhura posaçërisht për qëllime strategjike.
Megjithatë, niveli i detajimit dhe koherenca mes gravurave të Vlorës, Kaninës, Durrësit dhe Budvës sugjerojnë një program të strukturuar kartografik, të realizuar në një periudhë të shkurtër kohore dhe të lidhur drejtpërdrejt me interesat ushtarake të Republikës së Venedikut. Kjo e forcon tezën se gravurat e vitit 1688 nuk janë thjesht përfytyrime artistike, por produkte të një vëzhgimi sistematik ushtarak, në të cilin Coronelli ka luajtur rol qendror.
Edhe pse mungon një dokument arkivor që të dëshmojë në mënyrë eksplicite praninë fizike të Coronellit në Vlorë, konteksti historik, funksioni i tij zyrtar dhe karakteri strategjik i gravurave përbëjnë një provë të fortë indirekte që ai ka qenë i lidhur ngushtë me terrenin, qoftë përmes pranisë së drejtpërdrejtë, qoftë përmes një rrjeti të mirëorganizuar informativ ushtarak. Në të dy rastet, gravurat e vitit 1688 mbeten dëshmi të vyera për rolin e Vlorës në gjeopolitikën veneciane të shekullit XVII…
vijon
