Ali Zyfet Kondi, Bilbili i Devollit
Prof. Asoc. Dr. Bernard Zotaj
Në përvjetorin e 100-vjetorit të lindjes së Ali Zyfet Kondit, i cili lindi më 25 tetor 1925 në fshatin Vranisht të Devollit, vjen ky shkrim si përkujtim dhe nderim për një nga figurat më të shquara të folklorit shqiptar. Ai ishte këngëtar, vallëtar, rapsod popullor, studiues i folklorit dhe njeri i pasionuar për ruajtjen e traditës – dhe përmes veprimtarisë së tij, kënga dhe vallja devollite u rritën dhe u bënë pjesë e identitetit të komunitetit të tij.
Biografia dhe rruga artistike
Ali Kondi erdhi në jetë në një familje me tradita patriotike dhe folklorike në Vranisht, Devoll. Pjesëmarrës në Luftën Antifashiste Nacionalçlirimtare, ai në moshë të re nisi të merrej me artin popullor, të këngës dhe të valleve të Devollit.
Për më shumë se gjysmë shekulli, Ali Kondi shkëlqeu si këngëtar dhe vallëtar popullor, duke përfaqësuar me dinjitet shpirtin artistik të devollinjve. Ai ishte një bilbil i rrallë i këngës, por edhe i valles devollite të cilave u kushtoi gjithë jetën. Jo vetëm interpretues në kooperativën e Vranishtit, ai gjatë veprimtarisë së tij artistike shërbeu edhe si përgjegjës i Shtëpisë së Kulturës, ku mbajti detyra si bibliotekar, koreograf, skenarist, regjisor, si dhe mbledhës dhe studiues i folklorit. Falë këtyre punëve, grupet amatore të Vranishtit fituan emër në Devoll, në Korçë dhe më gjerë.
Repertori i tij numëronte rreth 1.000 këngë e valle, prej të cilave rreth 500 janë regjistruar dhe incizuar në Institutin e Kulturës Popullore. Ai pati sukses edhe në arenën ndërkombëtare: me vëllanë e tij Nevruzin përfaqësuan Shqipërinë në Festivalin Folklorik Botëror në Moskë më 1957, ku grupi i valleve e këngëve të Devollit u vlerësua edhe me çmime.
Për veprën e tij, Ali Kondi u nderua me titullin “Artist i Merituar” dhe “Personalitet i Shquar i Kulturës i Qarkut të Korçës”. Përtej rolit si interpretues, ai veproi edhe si poet, shkrimtar dhe historian; ndër veprat e tij përmenden libra si “Fisi Kondi në atdhetarizëm dhe folklorë”.
Kontributi në Folklorin e Devollit
Ali Kondi u bë simbol i këngës dhe valles së Devollit – një “enciklopedi” e gjallë që mishëronte mençurinë, trimërinë dhe dashurinë për vendin e tij në vargje, këngë e valle.
Një citim i famshëm i akademikut Dritëro Agolli e vlerëson kështu:“E rriti kënga dhe këngën e rriti” – kështu e ka vlerësuar Ali Kondin. “Aliu në vetvete është mësirimi i këngës devolliçe… të gjithë devollinjtë janë të përbërë prej kocke, mishi e gjaku, kurse Aliu përbëhet vetëm prej këngë. Të shtrydhësh trupin e Aliut, prej tij del kënga…”.
Në fushën tematike, krijimet e Ali Kondit përfshijnë vargje të kushtuara trimave, luftëtarëve për liri, përpjekjeve për pavarësi, por edhe jetës së përditshme në fshatin e Devollit – dhe kështu ai ndërtoi një urë mes të kaluarës së komunitetit dhe trashëgimisë së saj, duke bërë që folklori të mos mbetet vetëm kujtim, por të jetë pjesë aktive e identitetit.
Mesazh dhe rëndësi për publikun
Ky përkujtim i Ali Zyfet Kondit ka një rëndësi të dyfishtë: Në planin kulturor, kujton rëndësinë e ruajtjes dhe promovimit të folklorit – jo vetëm si kujtim, por si trashëgimi që jeton. Në planin lokal dhe kombëtar, ai na rikujton se individi, me pasion dhe përkushtim, mund të bëhet ndërmjetës i vlerave kolektive për brezat që vijnë.
Në këtë përvjetor, të gjithë ne, komuniteti i Devollit, artdashësit, studiuesit e folklorit – kemi mundësinë të risjellim në vëmendje figurën e Ali Kondit: bilbilin e Devollit, që “i dha zë dhe valë” këngës në anën e lumit që ai e donte.
Le të shkojmë përpara me ndjenjën se “kënga dhe këngëtari” nuk janë vetëm figuranë të së kaluarës – me Ali Zyfet Kondin si shembull, ato janë forca që ndërtojnë identitetin dhe lidhin komunitetin me rrënjët e tij. Në kujtim të Ali Zyfet Kondit – bilbilit të Devollit, për këngën, vallen dhe shpirtin e tij të përhershëm.
Meritë e veçanta të Ali Kondit janë se ai nuk vetëm interpretoi, por edhe krijoi – ai u angazhua të thurë vetë këngë, duke u bërë një nga rapsodët më në zë të kësaj krahine. Fillimisht përshtaste vargje nga këngët tradicionale, por më pas, për nevoja konkrete të jetës shoqërore të fshatit, nisi t’u thurë vargje trimave, luftëtarëve e përpjekjeve për lirinë e pavarësinë e atdheut. Kështu, kënga e Ali Kondit mori udhë dhe u përkund “në djepin e lirisë” – ku në të përfshihen shumë nga luftëtarët e shquar popullorë të Devollit dhe të Korçës, si dhe ngjarje të veçanta historike.
Vjershërimi i Ali Kondit mbulon një tematikë të gjerë të jetës shpirtërore të Devollit: mbizotëron fryma epike dhe ajo sociale – ai përçon dashurinë për vendin, për njerëzit, për vlerat kombëtare.
Në përmbyllje, emri i Ali Zyfet Kondit mbetet i gjallë – në çdo festë, në çdo vallëzim, në çdo këngë devollije, në çdo sipërfaqe ku folklori qytetarohet apo ruhet. Ai përfaqëson një urë të trashëgimisë popullore që lidh të kaluarën me të sotmen, ku kënga është jo vetëm zë dhe valle, por edhe krenari dhe identitet.
Dhe ndërsa përkujtojmë 100-vjetorin e lindjes së tij, le të këndojmë së bashku me bilbilin e Devollit – Ali Zyfet Kondi – që “e rriti kënga dhe këngën e rriti”.
