| Llazar Syziu |
Në analizat historike, kombet nuk shpjegohen vetëm përmes historisë së tyre të brendshme, por përmes marrëdhënies që krijojnë me sistemin ndërkombëtar të fuqive. Në këtë perspektivë, aspirata e shqiptarëve të Shqipërisë dhe Kosovës për bashkim në një shtet të vetëm nuk është vetëm çështje identiteti kombëtar, por problem i ekuilibrit europian. Këtu synojmë të analizojmë, se diplomacia europiane e ka trajtuar aspiratën e bashkimit shqiptar jo në bazë të legjitimitetit historik, por në bazë të ndikimit që ajo mund të ketë mbi stabilitetin e rajonit dhe arkitekturën politike të kontinentit.
Origjina historike e aspiratës për Bashkim. Aspirata për bashkim kombëtar shqiptar lind në mënyrë të drejtpërdrejtë nga mënyra se si u formua shteti shqiptar në fillim të shekullit XX. Kufijtë e vendosur nga fuqitë e mëdha në Konferencën e Londrës më 1913 nuk përputheshin me shpërndarjen etnike shqiptare. Si pasojë, një pjesë e madhe e popullsisë shqiptare mbeti jashtë shtetit të ri, veçanërisht në Kosovë. Në një lexim realist, kjo situatë nuk është aksident historik, por rezultat i një vendimi diplomatik. Shqipëria u krijua si kompromis për të ruajtur balancën mes fuqive, jo për të realizuar plotësisht projektin kombëtar shqiptar. Kjo do të thotë se aspirata për bashkim nuk është thjesht ideologjike, por rrjedh nga një strukturë historike e krijuar nga diplomacia europiane vetë.
Diplomacia europiane dhe logjika e stabilitetit. Në interpretimin korrekt, diplomacia europiane funksionon mbi një parim themelor: ruajtjen e stabilitetit kontinental. Kjo do të thotë se ajo nuk e gjykon një aspiratë kombëtare në bazë të drejtësisë historike, por në bazë të pasojave që mund të sjellë. Në rastin shqiptar, diplomacia europiane përballet me një dilemë: nga njëra anë, ekziston parimi i vetëvendosjes së popujve, nga ana tjetër, ekziston frika nga rishikimi i kufijve në Ballkan. Për Europën, precedentët territorialë në këtë rajon kanë prodhuar shpesh konflikte. Prandaj, bashkimi i shqiptarëve në një shtet të vetëm shihet më shumë si rrezik potencial për stabilitetin rajonal sesa si realizim i një projekti historik.
Pavarësia e Kosovës dhe kufijtë e pranueshëm të diplomacisë europiane. Ndërhyrja e NATO në vitin 1999 dhe shpallja e pavarësisë së Kosova në vitin 2008 tregojnë kufijtë brenda të cilëve diplomacia europiane është e gatshme të lëvizë. Europa pranoi një shtet të ri shqiptar në Ballkan sepse: e konsideroi atë zgjidhje për një krizë humanitare, e pa si mënyrë për të stabilizuar rajonin, e trajtoi si përjashtim, jo si model për rishikim kufijsh. Ky është momenti kur diplomacia europiane pranon një ndryshim vetëm kur ai shmang një konflikt më të madh. Por kjo nuk nënkupton mbështetje për bashkim territorial me Shqipërinë.
Pse diplomacia europiane nuk e mbështet bashkimin Shqipëri–Kosovë? Në një analizë bindëse, arsyet janë kryesisht strukturore:
1. Frika nga precedent. Një bashkim shqiptar do të hapte çështjen e kufijve edhe në Bosnje, Maqedoni, Serbi apo gjetkë.
2. Marrëdhëniet me Serbinë. Europa kërkon ta mbajë Serbinë brenda orbitës së saj politike. Një bashkim shqiptar do të forconte nacionalizmin serb dhe do të rrezikonte dialogun rajonal.
3. Projekti europian i integrimit. Për Bashkimi Europian, zgjidhja ideale nuk është ndryshimi i kufijve, por zbehja e tyre përmes integrimit ekonomik e politik. Në këtë logjikë, Europa preferon një formulë tjetër: dy shtete shqiptare që bashkëpunojnë brenda strukturave europiane.
Interpretimi i plotë i aspiratës shqiptare. Në frymën kombëtare, aspirata për bashkim shqiptar është historikisht e kuptueshme. Ajo rrjedh nga ndarja e kombit në fillim të shekullit XX dhe nga përvoja e konflikteve të mëvonshme në Ballkan. Megjithatë, duhet të theksojmë se historia e kombeve nuk realizohet vetëm nga vullneti i tyre, por nga konteksti ndërkombëtar. Në këtë kuptim, aspirata shqiptare për bashkim nuk është e refuzuar nga Europa për arsye ideologjike, por për arsye sistemike. Europa nuk kundërshton identitetin shqiptar; ajo kundërshton ndryshimet territoriale që mund të prishin ekuilibrin rajonal.
Përfundimisht në një lexim realist të historisë, aspirata e shqiptarëve për bashkim në një shtet të vetëm është pjesë e logjikës së zhvillimit kombëtar, por për diplomacinë europiane ajo mbetet e kushtëzuar nga nevoja për stabilitet. Europa ka mbështetur krijimin e shteteve shqiptare kur kjo ka shërbyer për stabilitetin e rajonit, por shmang bashkimin e tyre kur kjo mund të prodhonte pasiguri. Kështu, çështja shqiptare vazhdon të ekzistojë mes dy logjikave: asaj të identitetit kombëtar dhe asaj të ekuilibrit ndërkombëtar. Në këtë tension midis historisë dhe diplomacisë qëndron edhe e ardhmja e saj.
