Llazar Syziu
Historia e Shqipërisë komuniste nuk është historia e një vendi të zakonshëm. Është historia e një vendi të vogël që i tha “po” të gjithëve dhe pastaj “jo” të gjithëve. Në këtë paradoks qëndron drama e diplomacisë së kampit socialist ndaj Tiranës. Në letër, Shqipëria ishte një pjesë e parëndësishme e hartës. Në praktikë, ajo ishte një shkëmb i vendosur në hyrje të Adriatikut, përballë Italisë. Dhe në Luftën e Ftohtë, gjeografia peshonte më shumë se popullsia.
Adriatiku: Një det i vogël me ambicie të mëdha. Kur Josip Broz Tito shikonte hartën e Ballkanit në vitin 1945, ai nuk shihte kufij kombëtarë. Ai shihte korridore. Shqipëria ishte korridori drejt Mesdheut, dalja e natyrshme jugosllave në një det që përndryshe kontrollohej nga Italia dhe Perëndimi. Federata Ballkanike që Tito imagjinonte nuk ishte një fantazi romantike, por një projekt strategjik. Shqipëria, e dalë nga lufta, e varfër dhe e armatosur, ishte e varur. Beogradi ofroi ndihmë, kredi, këshilltarë, madje edhe ide për bashkim doganor e monetar. Në thelb, ishte një martesë ku njëri partner sillte pasurinë dhe tjetri sillte territorin. Por Tirana, nën Enver Hoxhën, dyshonte. Shqipëria kishte dalë nga një pushtim Italian, për të mos hyrë në një protektorat jugosllav. Kur shpërtheu konflikti Tito–Stalin në 1948, Shqipëria zgjodhi Moskën. Jo sepse e donte më shumë, por sepse Moska ishte më larg.
Moska: Një aleancë me nëndetëse. Me Joseph Stalin, Shqipëria u bë një pikë strategjike. Jo për shkak të ideologjisë – marksizmi nuk ka nevojë për brigje – por për shkak të Adriatikut. Baza detare e Vlorës u shndërrua në një nga pikat më të ndjeshme të Mesdheut. Nëndetëset sovjetike lëviznin në një det që deri atëherë ishte pothuajse monopol i NATO-s. Shqipëria ishte kthyer në portën ushtarake të Lindjes drejt Perëndimit. Por historia ka ironinë e saj. Kur Nikita Hrushovi dënoi kultin e Stalinit në vitin 1956, Hoxha e mori personalisht. Për Moskën ishte një korrigjim. Për Tiranën ishte tradhti. Në vitin 1961 marrëdhëniet u ndërprenë. Shqipëria i dëboi sovjetikët nga Vlora. Një vend i vogël përzuri një superfuqi nga një bazë detare. Ishte një akt guximi apo një akt vetëizolimi? Ndoshta të dyja.
Pekini: Aleanca ideologjike në distance. I braktisur nga Moska, Hoxha gjeti një aleat në Lindjen e Largët: Kinën e Mao Zedong. Ishte një aleancë e çuditshme: një vend i vogël mesdhetar dhe një gjigant aziatik. Kina nuk kishte flotë në Adriatik. Nuk kishte baza. Kishte vetëm një gjë: ideologji. Shqipëria u bë zëri më i ashpër anti-sovjetik në Evropë. Tirana fliste në emër të “marksizëm-leninizmit të pastër”, ndërsa Moska akuzohej për revizionizëm. Ndihma kineze ndërtoi fabrika, uzina, hidrocentrale. Por ajo nuk ndërtoi siguri afatgjatë. Kur Pekini hapi derën ndaj Shteteve të Bashkuara në vitin 1972, Tirana pa një skenë që i kujtoi Moskën e Hrushovit: kompromis me “imperializmin”. Në 1978, edhe Kina u shpall tradhtare.
Shqipëria kundër të gjithëve. Në fund të viteve ’70, Shqipëria kishte arritur një rekord të pazakontë: ishte prishur me Jugosllavinë, me Bashkimin Sovjetik dhe me Kinën. Në kampin socialist nuk kishte më aleatë. Në kampin perëndimor nuk kishte miq. Në vitet ’80, doktrina e “mbështetjes në forcat e veta” u kthye në arkitekturë konkrete: bunkerë në çdo kodër, në çdo fushë, në çdo plazh. Një vend i vogël që përgatitej për një pushtim që nuk erdhi kurrë. Ndryshe nga Polonia apo Hungaria, Shqipëria nuk pati tanke sovjetike në rrugë në vitin 1981 apo 1989. Ajo nuk pati nevojë për to. Izolimi ishte më i fortë se çdo pushtim.
Një aleate që kërkonte sovranitet absolut. Diplomacia e kampit socialist ndaj Shqipërisë kishte katër shtylla: 1. Interesin strategjik për Adriatikun. 2. Përpjekjen për kontroll politik e ushtarak. 3. Konfliktet ideologjike të vazhdueshme. 4. Kalimin nga varësia në izolim.
Por drama qëndronte diku tjetër: Shqipëria pranonte ndihmën, por refuzonte vartësinë. Ajo kërkonte aleancë pa komandë, solidaritet pa hierarki, ideologji pa kompromis. Në një sistem të ndërtuar mbi disiplinë blloku, kjo ishte e pamundur.
Pra: Rasti unik i një shkëputjeje të trefishtë. Shqipëria është ndoshta i vetmi shtet në historinë e komunizmit që u shkëput nga të gjitha qendrat kryesore të sistemit para se ai të shembej. Ajo doli nga hija jugosllave, pastaj nga ombrella sovjetike, pastaj nga mbështetja kineze – dhe përfundoi në vetminë e saj. Në fund, Adriatiku mbeti aty ku ishte. Nëndetëset u larguan. Ideologjitë u tretën. Por mësimi historik mbetet: në politikën ndërkombëtare, një vend i vogël mund të sfidojë të mëdhenjtë – por çmimi i pavarësisë absolute mund të jetë vetmia.
Dhe Shqipëria, gjatë Luftës së Ftohtë, e pagoi këtë çmim deri në fund.
