Llazar Syziu
Ka momente në histori kur një komb i vogël vendos të mos presë më fatin e tij nga të tjerët. Shqipëria e vitit 1920 ishte pikërisht në këtë udhëkryq: e dalë nga Lufta e Parë Botërore, e copëzuar nga interesat e fuqive të mëdha dhe me një shtet ende të brishtë, ajo rrezikonte të humbiste jo vetëm territorin, por edhe vetë të drejtën për të ekzistuar si komb. Italia, e bindur për dobësinë e saj, kishte vendosur të qëndronte në Vlorë jo si mysafir, por si zot.
Në këtë skenë, që i ngjan më shumë një tavoline diplomatike sesa një fushe beteje, shqiptarët nuk kishin shumë për të humbur, por kishin gjithçka për të mbrojtur. Dhe kështu lindi ajo që historia e njeh si Lufta e Vlorës. Nuk ishte një luftë e përgatitur nga akademi ushtarake, as e drejtuar nga strategë të mëdhenj. Ishte një vendim kolektiv: të mos pranohej më prania e huaj. Kjo është pika ku historia bëhet e sinqertë. Sepse nuk ka më iluzione për ekuilibra forcash. Nga njëra anë ishte një ushtri e organizuar, e pajisur, përfaqësuese e një fuqie evropiane. Nga ana tjetër, një popull që nuk kishte luksin e zgjedhjes. Dhe megjithatë, pikërisht në këtë pabarazi fillon forca e kësaj historie. Shqiptarët nuk luftuan sepse ishin më të fortë; luftuan sepse nuk kishin më ku të tërhiqeshin. Çdo fshat, çdo mal, çdo rrugë u bë pjesë e një rezistence që nuk kishte nevojë për teori, por për vullnet.
Në këtë sfond shfaqen figura si Selam Musai. Ai nuk ishte gjeneral, as politikan. Ishte një njeri i zakonshëm, dhe pikërisht për këtë arsye u bë i jashtëzakonshëm. Sepse historia, ndonjëherë, zgjedh jo ata që janë më të përgatitur, por ata që janë më të vendosur. Thuhet se ai u hodh drejt pozicioneve italiane me një guxim që i kalonte kufijtë e arsyes. Në logjikën e një strategu, ky do të ishte një akt i pamatur. Në logjikën e një kombi që kërkon të jetojë, është një akt i domosdoshëm. Sepse ka momente kur llogaritja zëvendësohet nga bindja. Selam Musai nuk luftonte për të fituar një betejë; ai luftonte për të mos pranuar humbjen si fat. Dhe kjo është ndoshta forma më e pastër e rezistencës: ajo që nuk matet me territor të fituar, por me dinjitet të ruajtur.
Figura e Selam Musait është ndër më të njohurat e kësaj lufte. Veprimtaria: Ishte një luftëtar i thjeshtë nga Labëria, Mori pjesë aktive në përleshjet kundër italianëve, U bë i njohur për aktin e tij të guximshëm në sulmet ndaj pozicioneve armike. Ra në luftë, duke u kthyer në simbol të sacrifices. Argument historik: Figura e tij tregon se kjo luftë nuk ishte vetëm e elitave, por e popullit, Ai mishëron tipin e luftëtarit që lufton për atdheun pa interesa personale, U kthye në simbol mobilizues për brezat e mëvonshëm
Lufta vazhdoi me javë dhe muaj. Italianët, të mësuar me epërsinë e tyre, u përballën me një kundërshtar që nuk ndiqte rregullat e zakonshme. Shqiptarët luftonin në mënyrë të shpërndarë, të paparashikueshme, duke e kthyer çdo përparim italian në një barrë. Dhe ndërsa fronti dukej i vogël në hartë, pesha e tij politike rritej çdo ditë. Sepse ndërkohë që plumbat shkëmbeheshin në Vlorë, në Itali rritej një pyetje e thjeshtë: a ia vlente kjo luftë? Dhe përgjigjja, ngadalë por qartë, filloi të jetë negative. Kjo është një nga ironitë më të mëdha të historisë: një popull i vogël nuk fiton gjithmonë duke mposhtur armikun në fushëbetejë, por duke e bërë praninë e tij të padurueshme.
Në fund, Italia u tërhoq. Jo sepse u shkatërrua ushtarakisht, por sepse nuk mund ta justifikonte më qëndrimin e saj. Dhe kështu, Shqipëria arriti një fitore që nuk ishte vetëm ushtarake, por edhe morale dhe politike. Nëse do ta përkthenim këtë histori shqip, do të thoshim se Lufta e Vlorës nuk ishte thjesht një luftë për një qytet, por një provë se një komb mund të marrë në dorë fatin e tij. Dhe figura si Selam Musai mbetet dëshmia më e gjallë e kësaj të vërtete: se ndonjëherë historia nuk ndryshohet nga ata që llogarisin më mirë, por nga ata që besojnë më fort. Ushtarakisht: luftë e pabarabartë, por me strategji guerile efektive, Politikisht: forcoi shtetin shqiptar dhe pozitën e tij ndërkombëtare, Moralisht: rriti ndjenjën kombëtare dhe besimin në vetvete. Në këtë kontekst, Selam Musai dhe luftëtarët e tjerë nuk fituan vetëm një betejë; ata provuan se pavarësia mund të mbrohet edhe përballë fuqive të mëdha.
Në fund, ajo që mbetet nuk është vetëm fakti se italianët u larguan, por arsyeja pse u larguan. Dhe kjo arsye nuk gjendet në armë apo në strategji, por në vendimin e një populli për të mos u dorëzuar. Sepse liria, siç tregon kjo histori, nuk është një dhuratë. Ajo është një zgjedhje – dhe shpesh, një sakrificë.
