| Llazar Syziu |
Në histori ekzistojnë institucione të mëdha që e ndryshojnë rrjedhën e epokave: perandori, revolucione, traktate paqeje. Por ekzistojnë edhe disa institucione të vogla, të përditshme, që në pamje të parë duken të parëndësishme, por që në të vërtetë zbulojnë shumë më tepër për karakterin moral të një shoqërie sesa një betejë apo një traktat. Një nga këto institucione është provimi përfundimtar i shkollës së mesme.
Ai duket si një ritual i zakonshëm pedagogjik: disa pyetje, disa përgjigje, një komision dhe disa nota. Por në thelb provimi është diçka tjetër. Ai është një gjykim publik i meritës. Në atë moment, një shoqëri vendos të thotë se kush meriton të vazhdojë përpara dhe kush duhet të ndalet në pragun e universiteteve dhe të profesioneve të mëdha. Në këtë kuptim, një provim është një gjykatë e vogël e meritokracisë. Dhe si çdo gjykatë, ai zbulon karakterin e gjyqtarëve dhe të sistemit që e ka krijuar.
Provimi si ide politike. Shumë kohë përpara se Evropa të shpikte sistemin modern të provimeve, një civilizim tjetër kishte kuptuar diçka thelbësore: se një shtet nuk mund të mbështetet vetëm mbi aristokracinë e lindjes. Në Kinën perandorake u krijua një nga sistemet më të çuditshme dhe më të guximshme të administratës publike që ka njohur historia: provimet për në shërbimin civil. Që nga epoka e dinastisë Tang dhe më pas gjatë dinastisë Song, shteti kinez vendosi që zyrtarët nuk do të përzgjidheshin vetëm nga familjet aristokratike. Ata duhej të kalonin një provim të tmerrshëm për nga vështirësia, ku kandidati duhej të demonstronte njohje të thella të klasikëve të filozofit Confucius. Provimet zgjasnin disa ditë. Kandidatët mbylleshin në qeli të vogla guri dhe shkruanin ese të gjata mbi moralin, shtetin dhe rendin shoqëror. Në teori, çdo njeri mund të merrte pjesë. Në praktikë, vetëm disa arrinin të fitonin. Por edhe kjo mundësi e vogël ishte revolucionare për kohën. Për herë të parë në histori një fshatar mund të ëndërronte të bëhej funksionar i perandorit. Kjo ide – se talenti mund të kapërcejë origjinën – është një nga themelet e meritokracisë moderne.
Evropa dhe shpikja e provimit modern. Evropa, megjithëse shpesh krenare për racionalizmin e saj, e zbuloi shumë më vonë këtë ide. Për shekuj me radhë universitetet evropiane ishin institucione elitare ku hyrja varej më shumë nga statusi social sesa nga aftësia. Për të kuptuar provimet moderne duhet të kthehemi në Mesjetë, në universitetet e para të Evropës si University of Bologna dhe University of Paris. Në këto institucione provimet nuk kishin asgjë të përbashkët me testet e sotme. Nuk ekzistonin formularë, alternativa apo tabela vlerësimi. Studenti përballej me një debat publik. Ai duhej të mbronte një tezë përpara profesorëve dhe kolegëve. Profesori e sfidonte me pyetje dhe studenti duhej të përgjigjej menjëherë. Ishte një duel intelektual. Në këtë sistem nuk kishte vend për memorizim mekanik. Vetëm ai që kuptonte vërtet një ide mund ta mbronte atë përpara një profesori skeptik. Por ky sistem kishte një kufizim të qartë: funksiononte vetëm në një botë ku studentët ishin pak dhe universiteti ishte një elitë e vogël.
Por në fillim të shekullit XIX ndodhi një revolucion i heshtur. Në France, gjatë reformave të shtetit modern, u krijua një provim i ri kombëtar: Baccalauréat. Ai u institucionalizua gjatë epokës së Napoleon Bonapartit në vitin 1808. Napoleoni kishte kuptuar një gjë shumë të thjeshtë: një shtet modern nuk mund të mbështetet vetëm te aristokracia. Ai kishte nevojë për një elitë të re administrative dhe intelektuale. Provimi u bë porta për në këtë elitë. Një djalë nga provinca franceze, nëse kishte talent dhe disiplinë, mund të kalonte këtë provim dhe të hynte në universitetet më prestigjioze të vendit. Ishte një ide që kishte diçka revolucionare në të: një ide që thoshte se inteligjenca dhe puna mund të hapnin dyer që për shekuj kishin qenë të mbyllura.
Disiplina gjermane. Në Germani ky sistem mori një formë edhe më rigoroze me provimin e njohur si Abitur. Ky provim ishte aq i rreptë sa për shumë studentë konsiderohej si një ritual kalimi drejt moshës madhore. Gjermanët besonin se arsimi nuk duhet të ishte një privilegj sentimental, por një proces i rreptë seleksioni. Në këtë kuptim, provimi nuk ishte vetëm një test njohurish. Ai ishte një provë karakteri.
Problemi i fshehur i meritokracisë. Por historia është gjithmonë më ironike se teoritë. Edhe sistemi më i drejtë i provimeve mund të prodhojë padrejtësi. Sociologu francez Pierre Bourdieu vërejti një paradoks interesant: sistemi arsimor që pretendon të shpërblejë meritën shpesh riprodhon privilegjin social. Fëmijët e familjeve të pasura kanë më shumë libra, më shumë kohë për studim dhe shkolla më të mira. Pra provimi është i njëjtë për të gjithë, por mundësitë për t’u përgatitur për të nuk janë të njëjta. Kjo është tragjedia e heshtur e shumë sistemeve arsimore. Provimi duket i drejtë. Por shoqëria që e rrethon nuk është gjithmonë e tillë.
Ballkani dhe sfida e meritokracisë. Në shumë vende të Evropës Lindore dhe të Ballkanit, tranzicioni pas viteve 1990 solli një sfidë të madhe. Sistemet arsimore duhej të kalonin nga logjika e kontrollit ideologjik në logjikën e meritokracisë. Në disa vende u krijuan sisteme të reja provimesh kombëtare për të luftuar: korrupsionin, ndërhyrjet politike, favoritizmin në universitete. Në disa raste këto reforma funksionuan. Në raste të tjera ato mbetën në letër. Sepse një provim i drejtë nuk mund të ekzistojë në një shoqëri që nuk është e drejtë.
Çfarë na mëson historia? Në fund historia e provimeve na mëson një gjë shumë të thjeshtë. Një provim nuk është vetëm një mekanizëm pedagogjik. Ai është një deklaratë morale. Ai thotë se një shoqëri beson në njërën nga dy idetë: ose në privilegjin e lindjes, ose në meritën e fituar. Kur një provim është transparent dhe i drejtë, ai krijon besim. Kur ai manipulohet, ai prodhon cinizëm. Dhe një shoqëri ku të rinjtë humbasin besimin në drejtësi është një shoqëri që rrezikon të humbasë të ardhmen.
Përfundimisht në pamje të parë provimi përfundimtar i shkollës së mesme është një ngjarje e vogël administrative. Por në të vërtetë ai është një pasqyrë e karakterit të një shoqërie. Në atë moment kur një nxënës ulet përpara fletës së provimit, ai nuk përballet vetëm me pyetjet e një testi. Ai përballet me një sistem të tërë shoqëror që vendos nëse puna, talenti dhe përpjekja e tij do të shpërblehen apo jo. Në këtë kuptim, provimi nuk është vetëm një test për nxënësin. Ai është një test për vetë shoqërinë. Sepse në fund të fundit, mënyra se si një shoqëri gjykon të rinjtë e saj tregon më shumë për karakterin e saj sesa çdo fjalim politik apo çdo program reformash.
