Nexhbedin Basha
Gazetar & Poet
1. Ngjitja në Korab dhe shikimi
panoramik
Në atë mëngjes dimri, kur bora kishte mbuluar jo vetëm majën, por edhe bjeshkët e larta, unë gjendesha rrëzë Malit të Korabit. Ajri ishte i kthjellët dhe i ftohtë, ndërsa heshtja e maleve dukej sikur ruante në gjirin e saj një histori të gjatë shekujsh.
Në disa vende bora ishte shkrirë paksa nga rrezet e diellit dhe mbi tokën e lagur kishin shpërthyer lulet e para të pranverës. Midis tyre dallohej edhe orkideja e egër, e brishtë dhe e bukur, që dukej sikur sfidonte dimrin me ngjyrat e saj të gjalla. Ishte ai çast i rrallë kur dimri dhe pranvera takohen në heshtje dhe natyra merr frymë ndryshe.
Nga ajo lartësi, Dibra dukej poshtë si në pëllëmbë të dorës. Në mes të luginës duket qartë qyteti i blirit, Peshkopia, i mbështetur qetësisht mes fushave, kodrave e maleve. Sytë më rrëshqisnin drejt bregut të lumit Drini i Zi, që gjarpëronte si një vijë argjendi nëpër luginë, ndërsa kanionet dramatike të tij flisnin me zërin e gurit dhe të ujit. Përballë ngrihej madhështor Mali i Runjës, që dukej sikur i bënte shoqëri Korabit në heshtjen e tij të lashtë.
Aty, në fushën e Korabit dhe në kreshtat që shtrihen përreth tij, historia ka lënë gjurmë të thella ndër shekuj.
2. Rrënjët ilire, trashëgimia e Skënderbeut, Nëntë Malet e Dibrës dhe Oxhaku i kuvendeve
Nga maja e Korabit shpaloset një horizont i gjerë ku mali flet me malin dhe historia me historinë. Nga këto lartësi duket si një hartë e gjallë Malësia e Dibrës, e ndarë tradicionalisht në Nëntë Malet: Reçi, Dardha, Çidhna, Muhurri, Luznia, Katër‑Grykët, Gryka e Madhe, Gryka e Vogël dhe Bulqiza.
Burrat e këtyre krahinave, të njohur për guximin, drejtësinë dhe lidhjen e besës, mblidheshin për të vendosur mbi fatet e vendit, për të mbrojtur tokën dhe për të ruajtur unitetin e komunitetit. Pas maleve, vizitori ndalon tek Oxhaku i kuvendeve, qendra e vendimeve dhe bashkimit të komunitetit. Në traditën dibrane, oxhaku ishte vendi ku burrat mblidheshin për kuvende, vendime dhe ruajtjen e besës:
Oxhaku i Sinës; vendi i familjes Kastrioti, qendër vendimesh historike;
Oxhaku i Lurës; kuvendet e malësisë për mbrojtjen e territorit;
Oxhaku i Radomirës; mikpritje dhe vendimtar për jetën sociale;
Oxhaku i Peshkopisë; vendqëndrim i kuvendeve urbane dhe vendosjeve të mëdha të trevës.
Këto troje kanë një origjinë të lashtë ilire. Që nga koha e Penestëve, ndër banorët më të hershëm të rajonit, te fiset e afërta Dardanët dhe Dasaretët, këto male dhe lugina kanë shërbyer si vendbanim dhe qendër të jetës fisnore.
Në këto troje u rritën brez pas brezi familje fisnike arbërore; ndër to edhe familja e Kastriotëve, nga e cila do të dilte një nga figurat më të mëdha të historisë shqiptare, Heroi ynë Kombëtar, Gjergj Kastrioti Skënderbeu. Studimet historike tregojnë se origjina e Skënderbeut është nga Dibra dhe se këtu ruhen disa nga gjurmët më të hershme të trungut të familjes së tij. Po kështu dhe shkrimtari, historiani studiuesi dibran Fatos Daci i ka kushtuar disa studime figurës së Gjergj Kastrioti Skënderbeu.
Ndër librat më të njohur të tij janë “Skënderbeu i vërtetë” dhe “Skënderbeu lindi në Sinë të Dibrës”, që vërtetojnë një gjë të tillë.
Një nga vendet që e mban më gjallë këtë kujtesë është Muzeu i Skënderbeut në Sinë, një muze i vogël, por me vlera të mëdha historike. Aty vizitorët mund të shohin dokumente, fotografi, libra studimorë dhe dorëshkrime të historianëve shqiptarë, ndër ta spikat historiani i njohur Kristo Frashëri, i cili thekson se në krahinën e Dibrës ruhen gjurmët më të hershme të familjes Kastrioti.
Duke ecur nëpër këto troje ku historia dhe natyra bashkohen, vizitori kupton se çdo gur, çdo lis dhe çdo përrua bartin gjurmë të një trashëgimie të gjallë që ka formuar identitetin e Dibrës dhe të Shqipërisë. Kanionet dramatike të Drinit të Zi, që gjarpërojnë mes kreshtave dhe fushave, ruajnë në heshtje historinë e burrave që mbajtën tokën dhe besën.
Pikërisht nga këto rrënjë nis edhe rruga drejt një prej mrekullive natyrore më të bukura: drejt Lurës dhe Parkut Kombëtar të Lurës, sot i lidhur më lehtë me Rrëshenin dhe Burrelin përmes rrugës së re të asfaltuar, duke mundësuar vizitorët të shijojnë liqenet akullnajore, natyrën alpine dhe peizazhin e Nëntë Maleve, që shtrihen si një mburojë mbi këtë trevë.
3. Një ftesë për të vizituar Dibrën; udhëtim në ndjenja dhe histori
Nëse viziton Dibrën, nuk vjen vetëm për të parë male dhe lumenj. Vjen për të prekur shpirtin e një treve që ka ditur të ruajë bukurinë, guximin dhe historinë e saj. Këtu ndien çaste të rralla: aromën e bjeshkëve që mbush mushkëritë, flladin e freskët të Korabit që përshkon shpirtin dhe rrjedhën e qetë të Drinit, që gjarpëron nëpër lugina si një damar jete.
Majat e maleve duket sikur ruajnë ende jehonën e burrave që nuk pranuan të dorëzohen. Çdo fshat, çdo shteg dhe çdo gur mban një rrëfim që pret të zbulohet. Në odat e fshatrave, ku zjarri digjet në vatër, burrat flasin me qetësi, peshojnë fjalën si ari dhe ruajnë besën si një ligj të shenjtë.
Lahuta dhe çiftelia këndojnë trimërinë e Elez Isufit dhe të trimave dibranë, ndërsa jehona e tyre përhapet në gjithë hapësirën dibrane e më gjerë. Tradita dibrane, me kuvendet, festat dhe mikpritjen e ngrohtë, të kujton se nderi dhe humanizmi nuk janë vetëm fjalë, por mënyrë jetese.
Kur ecën në Lurë, liqenet akullnajore pasqyrojnë qiellin dhe fshehin sekretet e maleve. Në Radomirë ndien fuqinë e peizazheve alpine dhe freskinë e ujërave të kristaltë. Në Peshkopi, burimet termale dhe mikpritja e njerëzve të kujtojnë se zemra e kësaj treve është po aq e ngrohtë sa natyra e saj është madhështore.
Sot Dibra është një ftesë e hapur për çdo vizitor që kërkon natyrë të virgjër, histori të lashtë dhe mikpritje të rrallë. Rrugët e reja, si Rruga e Arbërit, e afrojnë edhe më shumë këtë trevë me Tiranën, Durrësin dhe gjithë Shqipërinë, duke e bërë më të lehtë udhëtimin drejt maleve, liqeneve dhe bukurive të saj.
Aromat e bjeshkëve, jehona e lahutës dhe e çiftelisë, rrjedha e Drinit dhe kujtimet e maleve mbeten gjatë në mendje. Dhe kur largohesh nga kjo tokë, e ndjen se diçka nga ajo mbetet me ty. Sepse Dibra nuk është vetëm një vend për t’u parë; ajo është një përjetim që të mbush shpirtin dhe një histori e gjallë që vazhdon të rrëfehet ndër shekuj. Kush vjen një herë në këtë trevë, e kupton se Dibra nuk harrohet lehtë; ajo mbetet në zemër si një ftesë e përhershme për t’u kthyer përsëri.
Nexhbedin Basha
Gazetar & Poet
