| Llazar Syziu |
Një Kuvend që lindi nga urgjenca, jo nga përfaqësimi…!
Në historinë e kombeve ka një moment delikat, pothuaj i padrejtë: çasti kur një vend shpallet pa qenë ende plotësisht i pranishëm në vetvete. Shqipëria e 28 nëntorit 1912 është pikërisht një rast i tillë. Dhe nëse e shohim me syrin e një kronikani që nuk i druhet paradokseve – jo një historiani zyrtar – atëherë pyetja nuk është vetëm si u shpall pavarësia, por kush nuk ishte aty, dhe çfarë do të thotë kjo mungesë për legjitimitetin e saj. Sepse historia, ndonjëherë, nuk shkruhet nga prania e të gjithëve.
Në mëngjesin e 28 nëntorit 1912, Vlora nuk ishte një qytet i zakonshëm shqiptar. Ajo ishte kthyer në një ishull të vogël politike, në një det kaosi ballkanik, ku perandoritë po shembeshin dhe kufijtë po lindnin më shpejt se sa lajmet. Dhe megjithatë, në këtë qytet të vogël bregdetar, nuk ndodhi thjesht një akt simbolik: ndodhi një grumbullim njerëzish që mbërrinin nga drejtime të ndryshme të historisë, si të thirrur nga një zë që ende nuk kishte formë shteti. Nëse do ta shihnim me syrin e një kronikani, nuk do të flisnim për një “listë firmëtarësh”. Do të flisnim për një hartë të gjallë lëvizjesh njerëzore, ku Shqipëria për herë të parë nuk ishte ide, por udhëtim. Askush nuk e kishte projektuar Vlorën si kryeqytet të një lindjeje shteti. Ajo u bë e tillë rastësisht dhe domosdoshmërisht. Në shtëpinë e familjes Vlora, që sot do ta quanim me lehtësi “seli qeveritare”, Ismail Qemali nuk priste delegatë si një president modern. Ai priste njerëz që vinin të lodhur, të pluhurosur, shpesh pa siguri nëse rruga drejt Vlorës do t’i çonte drejt shpëtimit apo drejt humbjes. Dhe këtu fillon absurdi i bukur i historisë: shteti shqiptar lindi në një shtëpi private, sepse nuk kishte asnjë ndërtesë publike që t’i përkiste ende Shqipërisë.
Kuvendi i Vlorës nuk ishte një parlament. Nuk kishte kohë të bëhej i tillë. Ai ishte më shumë një mbledhje e improvizuar e një kombi që po rrezikonte të zhdukej përpara se të organizohej. Delegatët nuk u zgjodhën sipas një sistemi përfaqësimi. Ata u formuan nga rrethanat: kush mundi të udhëtonte, kush nuk u bllokua nga lufta, kush kishte rrjet dhe ndikim lokal, kush arriti të mbërrinte në Vlorë në kohë. Dhe këtu fillon paradoksi i madh: Shqipëria u shpall nga ata që arritën të mbërrijnë, jo nga ata që përfaqësonin gjithë Shqipërinë. Një hartë që lëvizte, jo një sallë që qëndronte. Delegatët nuk erdhën njëkohësisht. Ata nuk hynë në një sallë dhe nuk u ulën si në një parlament të rregullt evropian. Ata mbërrinin si një lumë i ndërprerë. Nga Vlora dhe Labëria, njerëzit ishin aty që në fillim. Ata ishin “tokë e brendshme e ngjarjes”, të palëvizshëm si vetë qyteti. Nga Berati, Gjirokastra, Tepelena dhe Përmeti, delegatët vinin si përfaqësues të një Shqipërie që ende nuk e dinte nëse ishte provincë apo komb. Ata nuk sillnin vetëm firma; sillnin një pyetje të madhe: A ekziston ky shtet që po shpallim?
Shqipëria që mungonte. Në këtë “hartë reale të delegatëve”, ajo që bie më shumë në sy nuk është prania, por mungesa. Kosova – zemra demografike e shqiptarëve – ishte nën presion ushtarak dhe politik, e shkëputur nga çdo mundësi reale komunikimi. Shkodra ishte e rrethuar nga drama ushtarake. Disa zona të Veriut jetonin në një realitet tjetër, ku fjala “Kuvend” kishte ende kuptimin e një tradite lokale, jo të një shteti që po lindte. Pra, në Vlorë nuk u mblodh e gjithë Shqipëria. U mblodh ajo pjesë e Shqipërisë që mundi të shpëtonte nga kaosi për të ardhur në një pikë të vetme gjeografike. Dhe kjo ndryshon gjithçka. Ndërkohë, nga Elbasani, Tirana dhe Kruja, rruga ishte më shumë një aventurë sesa një udhëtim politik. Disa mbërrinin vonë, të tjerë mes lajmeve të luftës, të tjerë me rrugë të ndërprera. Në këtë sens, Kuvendi i Vlorës nuk ishte një takim, por një akumulim vonesash të historisë. Kosova dhe veriu, ndërkohë, nuk ishin thjesht “të përfaqësuar”. Ata ishin një prani e munguar, një zë që nuk mundi të arrinte fizikisht në kohë, por që rëndonte mbi çdo fjalë të shqiptuar në Vlorë. Dhe diaspora – nga Stambolli, Bukureshti, Egjipti – sillte një tjetër dimension: Shqipërinë që nuk jetonte më në Shqipëri, por e ëndërronte atë nga larg.
Elita që përfaqësonte një popull që nuk ishte pyetur. Në një lexim kritik, Kuvendi i Vlorës ishte gjithashtu një Kuvend elitash: bejlerë, administratorë të vjetër osmanë, intelektualë me kulturë Evrope dhe përfaqësues të diasporës, figura lokale me autoritet tradicional. Populli – ai shumicë fshatare që përbënte trupin e vërtetë demografik të Shqipërisë – nuk ishte i pranishëm si subjekt politik. Kjo nuk është një kritikë morale. Është një fakt historik. Sepse në vitin 1912: nuk kishte zgjedhje, nuk kishte institucione kombëtare, nuk kishte shtet që të organizonte përfaqësimin e popullit. Prandaj Kuvendi nuk përfaqësonte demokracinë shqiptare, por instinktin politik të një elite që kuptoi se heshtja do të thoshte zhdukje. Dhe megjithatë, këtu historia bën një nga kthesat e saj më ironike. Në kushte normale, një akt i tillë do të konsiderohej i cunguar, jo përfaqësues, i diskutueshëm. Por në 1912, mungesa nuk ishte vetëm dobësi – ishte kushti i ekzistencës. Sepse nëse do të pritej: të mblidhej gjithë Shqipëria, të sigurohej përfaqësim i barabartë, të krijohej një strukturë demokratike perfekte, atëherë Shqipëria nuk do të shpallej kurrë. Dhe kështu ndodh paradoksi historik: një shtet lind jo sepse përfaqëson të gjithë, por sepse një pjesë e mjaftueshme merr guximin të flasë në emër të të gjithëve.
Një shtet që lindi nga vonesa. Në këtë mozaik, një gjë bie në sy: asnjë delegat nuk ishte në kohën e duhur në mënyrë perfekte. Të gjithë ishin pak vonë, pak të lodhur, pak të ardhur nga një realitet tjetër. Por ndoshta pikërisht kjo vonesë është themelore. Sepse Shqipëria nuk u shpall nga një elitë e rregullt burokratike. Ajo u shpall nga njerëz që arritën me vështirësi në një pikë të vetme gjeografike, si për të thënë: “Këtu mbaron rruga e vjetër dhe fillon diçka që ende nuk ka emër.” Dikush do të dyshonte, Ndonjë do të rrëfente. Një mendje skeptike do të pyeste: “A ishte legjitime kjo Shqipëri e pjesshme?”. Një historian i ftohtë do të thoshte: “Jo plotësisht përfaqësuese.” Por një kronist do të shihte diçka tjetër: jo mungesën e përfaqësimit, por nevojën e mbijetesës. Sepse historia nuk është gjithmonë e drejtë. Ajo është shpesh e detyruar.
Nëse dikush do të vizatonte “hartën reale të delegatëve në Vlorë”, ajo nuk do të dukej si një dokument administrativ. Do të dukej si një rrjet rrugësh të thyera që bashkohen në një pikë të vetme. Një qendër: shtëpia e Ismail Qemalit. Rrethe të afërta: Vlora dhe Jugut i Shqipërisë. Rrugë të ndërprera: Shqipëria e Mesme. Nyje të mungesës: Kosova dhe Veriu. Hije të largësisë: diaspora. Dhe mbi të gjitha, një fakt i thjeshtë, por vendimtar: shteti shqiptar nuk lindi në një vend të mbushur, por në një vend që po mbushej. Historia si grumbullim njerëzish, jo si monument. Në fund, ajo që ndodhi në Vlorë nuk ishte vetëm shpallja e një pavarësie. Ishte përplasja e një gjeografie me një ide. Dhe fituese nuk ishte as gjeografia, as ideja, por njerëzit që arritën të bashkohen përkohësisht në një pikë ku Shqipëria nuk ishte ende realitet, por tashmë nuk ishte më ëndërr. Në këtë kuptim, harta reale e delegatëve nuk është një dokument historik. Është një dëshmi më e thellë: se kombet nuk lindin të ulur në tavolina, por duke ardhur nga rrugë të ndryshme, shpesh të lodhura, gjithmonë të paplota, drejt një momenti që historia e quan rastësisht “fillim”.
Përfundimisht një Shqipëri e shpallur nga ata që arritën të jenë aty. Në fund, “harta reale e delegatëve” nuk është një hartë e një kombi të plotë. Është një hartë e një momenti kur kombi ishte ende në shpërbërje dhe duhej shpëtuar përpara se të ishte i plotë. Dhe kjo është e vërteta e hidhur dhe madhështore njëkohësisht: Shqipëria nuk u shpall nga të gjithë shqiptarët. U shpall nga ata që arritën të mbërrijnë në kohë në një histori që po mbyllej para se të hapej. Dhe ndoshta, pikërisht për këtë arsye, ajo mbeti e hapur për t’u plotësuar më vonë. Sepse në historinë e kombeve që lindin në krizë, përfaqësimi i plotë është luks i pamundur. Dhe shpesh, shtetet nuk lindin kur përfaqësojnë të gjithë, por kur një pjesë e mjaftueshme arrin të thotë në emër të të gjithëve:
“Kjo është Shqipëria, edhe nëse nuk jemi të gjithë këtu!”
Në histori ka një tundim të vazhdueshëm për të barazuar njerëzit që marrin pjesë në një ngjarje të madhe, sikur vetë pjesëmarrja të krijojë një lloj barazie morale dhe historike. Por historia, ndryshe nga mitologjia, nuk i pëlqen simetritë. Ajo është e padrejtë, e pabarabartë, dhe pikërisht për këtë arsye më e vërtetë. Kështu ndodh edhe me Shpalljen e Pavarësisë së Shqipërisë. Në kujtesën kolektive ajo shfaqet si një çast unik ku një grup burrash “firmosin” dhe, në mënyrë pothuajse të barabartë, rrezikojnë gjithçka. Por kur i afrohesh realitetit historik, kjo simetri shpërbëhet. Disa rrezikonin një jetë politike që tashmë ishte e konsumuar në administratën osmane. Disa të tjerë rrezikonin pasuri, ndikim lokal, apo statusin e tyre në një rend shoqëror që po shembej. Dhe një pjesë më e vogël rrezikonte diçka shumë më të menjëhershme: sigurinë fizike në një territor që po kalonte nga një perandori në një luftë ballkanike pa rregulla. Në këtë mozaik të pabarabartë, figura si Ismail Qemali qëndrojnë në qendër jo vetëm sepse firmosin, por sepse marrin mbi vete rrezikun politik më të madh: atë të dështimit të projektit. Për një diplomat të Perandorisë Osmane, shpallja e një shteti të ri nuk ishte thjesht akt patriotik; ishte një prishje e një karriere, një shkëputje nga një botë që ende ekzistonte juridikisht dhe administrativisht.
Por për një pjesë tjetër të atyre që sot quhen “firmëtarë”, kjo nuk ishte dramë ekzistenciale në të njëjtin nivel. Për disa bejlerë dhe figura lokale, rreziku nuk ishte një Perandori që po hakmerrej menjëherë, por një ekuilibër lokal që mund të ndryshonte: prona, ndikimi, marrëdhëniet me fiset, apo rivalitetet rajonale. Në një shoqëri ku shteti nuk ishte ende i konsoliduar, rreziku ishte shpesh horizontal, jo vertikal. Këtu lind një nga keqkuptimet më të qëndrueshme të historiografisë romantike: ideja se të gjithë aktorët e një momenti të madh historik ndodhen përballë të njëjtës humnerë. Në të vërtetë, humnerat ishin të ndryshme. Disa shihnin humbjen e një bote politike të vjetër osmane. Të tjerë shihnin mundësinë e një bote të re shqiptare që ende nuk ekzistonte. Dhe disa thjesht shihnin rrezikun e menjëhershëm të kaosit që po afrohej nga luftërat ballkanike, ku kufijtë nuk i vendoste më diplomacia, por forca.
Në Shpalljen e Pavarësisë së Shqipërisë morën pjesë rreth 83 delegatë, ndërsa rreth 40 konsiderohen firmëtarë. Në këtë kuptim, lista e “firmëtarëve” është një iluzion i vonë i barazisë historike. Ajo i vendos të gjithë në të njëjtën vijë, sikur të gjithë të kenë bërë të njëjtin hap mbi të njëjtin rrezik. Por historia reale është më e ndërlikuar: Thjesht i vendos në vendin e tyre real historik: jo si figura të një miti të rrafshët, por si pjesë të një koalicioni të brishtë, ku secili kishte arsyet e veta për të qenë aty. Në fund, ndoshta e vërteta më e rëndësishme është kjo: pavarësia nuk u ndërtua mbi barazi rreziku, por mbi pabarazi të qëllimeve dhe frikërave që për një çast të vetëm u drejtuan në të njëjtin drejtim.
Dhe historia, si gjithmonë, më vonë i rreshtoi të gjithë në një vijë të drejtë—jo sepse ishin në vijë, por sepse ne kemi nevojë t’i shohim ashtu.
